فصلنامه افق طلائی سلامت

معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی زابل

آشنایی با سرطان

آشنایی با سرطان


سرطان یعنی رشد ، تکثیر و گاهی انتشار غیر طبیعی سلولهای بدن. تمامی سرطانها دارای الگوی رشد مهارگسیخته و تمایل به جدا شدن از منشا اصلی و متاستاز هستند.

جسم انسان از میلیونها میلیون سلول تشکیل شده است که در کنار هم ، بافتهایی مانند ماهیچه‌ها ، استخوان و پوست را می‌سازند. اغلب سلولهای طبیعی بدن در پاسخ به تحریکاتی که از داخل و خارج بدن به آنها وارد می‌شود، رشد و تولیدمثل می‌کنند و در نهایت می‌میرند. اگر این فرآیند در مسیر تعادل و صحیح خود اتفاق بیفتد ، بدن سالم می‌ماند و عملکرد طبیعی خود را حفظ می‌کند. اما مشکلات ، زمانی شروع می‌شود که یک سلول طبیعی دچار " جهش " و یا تغییر شده و به سلول سرطانی تبدیل می‌شود.

نحوه پیدایش سرطان

یک سلول طبیعی ممکن است بدون هیچ دلیل واضحی به یک سلول سرطانی تبدیل شود، ولی در اغلب موارد ، تبدیل در اثر مواجهه مکرر با مواد سرطانزا مانند الکل و دخانیات صورت می‌گیرد. شکل ظاهری و نیز عملکرد سلولهای سرطانی شده با سلولهای طبیعی تفاوت دارد. جهش یا تغییر ایجاد شده در ماده ژنتیکی سلول(DNA) اتفاق می‌افتد  DNAهمان مسئول کنترل شکل ظاهری و عملکرد سلول است. وقتی DNA یک سلول تغییر می‌کند، آن سلول با سلولهای سالم کنار خود تفاوت می‌یابد و دیگر کار سلولهای طبیعی بدن را انجام نمی‌دهد. این سلول تغییر یافته از سلولهای همسایه‌اش جدا می‌شود و نمی‌داند چه زمانی رشدش باید به پایان برسد و بمیرد. به عبارت دیگر سلول تغییر یافته از دستورها و علائم داخلی که سلولهای دیگر در کنترل آنها هستند پیروی نمی‌کند و به جای هماهنگی با سلولهای دیگر خودسرانه عمل می‌کند.

 بدخیم شدن سرطان

وقتی سلول " جهش یافته " تقسیم می‌شود ، به 2 سلول جدید " جهش یافته " تبدیل می‌گردد و این فرآیند به همین ترتیب ادامه می‌یابد تا همان یک سلول موذی به توده‌ای از سلولها که تومور نامیده می‌شود، تبدیل می‌گردد. گاهی این تومورها ، خوش خیم بوده و رشد نمی‌کنند. ولی در صورتی که سلولهای تومور رشد کنند و تقسیم شوند و سلولهای طبیعی اطراف خود را از بین ببرند و به نقاط دیگر بدن هم دست‌اندازی کنند، تومور بدخیم محسوب می‌شود. بزرگترین خطر تومورهای بدخیم ، توانایی آنها در حمله به بافتهای سالم و پخش شدن در بدن است و این همان متاستاز سرطان است. هر چه تومورها رشد کنند و بزرگتر شوند، جلوی رسیدن مواد غذایی و اکسیژن را به سلولهای سالم می‌گیرند و با پیشرفت سرطان ، سلولهای سالم می‌میرند و عملکرد و سلامت بیمار از بین می‌رود. اگر جلوی این فرآیند گرفته نشود، سرطان به مرگ می‌انجامد.

 علائم هشدار دهنده سرطان

- خونریزی غیر طبیعی در هر نقطه از بدن

- پیدایش هرگونه توده سفت سلولی در زیر پوست، مثلا در سینه یا نقاط دیگر

- پیدایش زخمی که به آسانی بهبود نمی‌یابد بویژه در اطراف زبان ، دهان و لبها

- سوء هاضمه دائمی و اختلال در عمل گوارشی یا اشکال بلعی

- تغییراتی در وضع خالها یا زگیل از قبیل تغییر رنگ ، بزرگ شدن ، خارش ، دردناک شدن و یا خونریزی از آنها که به مدت طولانی ادامه یابد

-  هر نوع تغییر در دفع عادی مدفوع و ادرار ، که بیش از یک هفته ادامه داشته باشد

- سرفه ، گرفتگی صدا و یا مشکل شدن عمل بلع به مدت طولانی

اگر هر یک از این علائم فوق بیش از دو هفته ادامه یابد، باید بیمار تحت بررسی تخصصی قرار گیرد. البته در بیشتر موارد این علائم حاکی از وجود سرطان نیستند.  تشخیص ، در صلاحیت پزشک است و تنها به منظور علت یابی و پیشگیری از بیماری سرطان ، در صورت مشاهده این 7 نشانه هشدار دهنده ، در خود یا در اطرافیانمان لازمست هر چه زودتر به پزشک مراجعه کنیم.

برخی از این نشانه‌ها ممکن است تحت علل دیگر ، مثل سرماخوردگی یا سرفه پدید آید.  اما اگر این نشانه‌ها بدون هیچ علت قبلی ، ظاهر شوند و بیش از یک هفته ادامه داشته باشند و به درمانهای رایج و معمولی پاسخ ندهند، باید برای علت یابی به پزشک متخصص مراجعه کرد. معمولا احتمال ابتلا به سرطان از سنین 50 سالگی به بعد بیشتر است.

ارتباط سن و سرطان

افرادی که در سنین بین 40 - 20 سالگی هستند لازمست هر سه سال یکبار از اندامهایی مثل پستان ، رحم ، تخمدان ، واژن ، پروستات ، بیضه‌ها ، غده تیروئید ، دهان ، ریه ، غده‌های لنفاوی و پوست معاینه پزشکی به عمل آورد. و افرادی که مستعد سرطان هستند مثل افراد معتاد ، زنهایی که بچه‌دار نشده‌اند یا اولین فرزند آنها بعد 30 سالگی به دنیا آمده، اشخاصی که در سنین کم ، نزدیکی جنسی داشته‌اند و افرادی که دارای خویشاوند مبتلامیباشند نیز باید به معاینه بپردازند. اما افرادی که سن بالای 40 دارند در فاصله زمانی کوتاه‌تر ، باید معاینات را انجام دهد. مثلا آزمایش پستان در هر سال باید صورت گیرد.

انواع سرطانها

اغلب سرطانها به سه دسته عمده تقسیم می‌شوند:

1- کارسینوم : شامل سرطانهایی می‌شود که از سلولهایی که سازنده پوست هستند ) سرطان پوست( و یا لایه داخلی اعضا را می‌پوشانند ( سرطان ریه ) و یا سازنده غدد هستند   ( سرطان سینه ) منشا می‌گیرد.

2- سارکوم : این دسته سرطانهایی هستند که از بافت همبند مثل غضروف ، استخوان و ماهیچه منشاء می‌گیرند. از اینرو سرطان استخوان یا سرطان ماهیچه را در هر نقطه از بدن سارکوم می‌گویند.

3- لوسمی و لنفوم‌ها : شامل سرطانهایی است که از سلولهای تشکیل دهنده خون و سلولهای ایمنی منشاء می‌گیرند.

در کشورهای غربی ، سرطان پوست شایعترین سرطان است و پس از آن سرطان سینه ، ریه ، پروستات ، روده بزرگ ، مثانه و رحم قرار دارد.

پیشگیری از سرطان

اگر چه تاکنون عامل سرطان بطور قطع شناسایی نشده است ، ولی بنابر آمار ، 80 درصد از سرطانها به عوامل خوراکی (نوع تغذیه) ، محیطی (شرایط زیست محیطی و کار) ، استعمال دخانیات و عوامل غیر قابل اجتناب (عامل ارث) نسبت می‌دهند. تحقیقات نشان داده است که بین نوع تغذیه و برخی از انواع سرطانها ، ارتباطی وجود دارد. مثلا غذاهای پر چربی را با سرطان پستان ، سرطان روده بزرگ ، پروستات ، لایه پوشش رحم مرتبط می‌دانند.

آمار هم نشان می‌دهد که مرگ و میر در نتیجه ابتلای به سرطانهای پروستات ، لوزوالمعده ، پستان و تخمدان در افراد چاق بیشتر است. بنابر همین نظریه ، اشخاص که بطور مرتب از فراورده‌های غذایی نمک سود یا دوده داده استفاده می‌کنند، به سرطان معده بیشتر مبتلا می‌شوند. بنابراین یک راه پیشگیری از ابتلای به سرطان ، خودداری از مصرف زیاد مواد گوشتی ، پرچربی و غذاهایی از این نوع است.

در عوض خوردن فراورده‌های گیاهی حاوی الیاف سلولزی مثل گندم سبوس‌دار ، حبوبات ، میوه و سبزی برای پیشگیری از ابتلای به سرطان توصیه می‌شود. نوشیدن زیاد مشروبات الکلی نیز خطر ابتلای به سرطان دهان ، سرطان حلق ، سرطان مری و سرطان کبد را زیاد می‌کند. اشخاص که هم به دخانیات معتاد هستند و هم مشروبات الکلی می‌نوشند بیشتر در معرض ابتلای به سرطان دهان و مری می‌باشند. خطر ابتلای به سرطان ریه ، در افراد معتاد به دخانیات ، 10 درصد بیشتر است.

برخی پرتوها هم عامل ایجاد سرطان هستند مثلا قرار گرفتن مکرر و زیاد در برابر تابش آفتاب ، ایجاد سرطان پوست می‌کند اگر رنگ پوست روشن و یا پوست به پرتو آفتاب حساس باشد در اثر تابش آفتاب به اصطلاح کک و مکی می‌شود. پرتو فرابنفش نور خورشید ، عامل اصلی سرطان پوست می‌باشد. بنابراین برای محافظت از پوست بدن ، در تابستان ، بخصوص ساعت 10 صبح تا 3 بعد از ظهر از پوشش مناسب استفاده شود.

مجاورت زیاد در برابر پرتو ایکس نیز خطر ابتلا به سرطان را در بر دارد حتی اگر مقدار آن کم ، ولی دفعات آن زیاد باشد. بنابراین بهتر است از پرتونگاریهای غیر ضروری اندامها خودداری شود و در صورت لزوم از تابش آن به دیگر نقاط بدن ، بوسیله پوششهای محافظ جلوگیری شود. برخی از فراورده‌های مورد مصرف در صنعت و یا مواد شیمیایی نیز سرطان‌زا هستند. مثلا افرادی که بطور دائمی با الیاف پنبه نسوز سروکار دارند بخصوص اگر سیگاری هم باشند، امکان ابتلای به سرطان ریه را دارند. تماس با مقادیر زیاد و مکرر مایعات تخمیر کننده خانگی و نیز انواع تینرهای رنگ احتمال ایجاد سرطان را در بردارد.

تنفس مکرر مواد شیمیایی مورد مصرف در باغ و باغچه و نیز انواع حشره کشها و قارچ کشها بخصوص در صورت استفاده از آنها در محیط سربسته ، خطر سرطان‌زایی دارد. بنابراین هنگام را با این مواد ، از دستکش پلاستیکی و ماسک ایمنی استفاده شود. مصرف هورمونهای استروژن ، قرصهای خوراکی ضد بارداری ، هم مانع ایجاد سرطان و هم باعث ایجاد سرطان می‌شود. به خاطر همین ، از مصرف خودسرانه انواع هورمونها باید خودداری شود. سرطان ممکن است زمینه ژنتیکی داشته باشد، بنابراین افرادی که در خویشان نزدیک و درجه یک ، دارای افراد مبتلا به سرطان هستند باید بطور مرتب تحت معاینه پزشکی باشند.

درمان

امروزه اکثر سرطانها درمان قطعی ندارند اما برای جلوگیری از رشد و پیشرفت آنها از روشهای جراحی ، پرتو درمانی ، شیمی درمانی ، هورمون درمانی ، پیوند مغز استخوان و ... استفاده می‌شود. البته یافته‌های جدید زیست شناسی سلولی تومور در روشهای درمانی ترکیبی طی یک برنامه هماهنگ مورد بهره برداری قرار می‌گیرند.

تهیه و تنظیم : خلیل شهریاری کارشناس سرطان

منبع : انتشارات مرکز مدیریت بیماریها و دانشگاه تهران سایت تبیان

[ ۱۳۸٧/۱۱/۱٦ ] [ ٩:٥٩ ‎ق.ظ ] [ حسینعلی ستوده ]

[ نظرات () ]