فصلنامه افق طلائی سلامت

معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی زابل

درباره عقب ماندگی ذهنی چه می دانید ؟

درباره عقب ماندگی ذهنی چه می دانید ؟


 

 (بمناسبت روز عقب ماندگی ذهنی 30 تیرماه)

آمار جهانی نشان می دهند حدود 3 درصد از کودکان و نوجوانان سنین مدرسه ، یعنی 3 درصد از افراد 6 تا 17 سال کم و بیش دچار مشکلی هستند که آنها را از بقیه هم سن و سالانشان متمایز می کند ؛ گاهی مشکل عقب ماندگی ذهنی آنقدر شدید است که از همان ابتدا کودک را به مدارس استثنایی می سپارند ؛ اما گاهی هم پس از این که کودک در مدارس معمولی نتوانست دوام بیاورد ، آن وقت پدر و مادر به روان شناس یا روانپزشک مراجعه می کنند و به مشکل پی می برند . اگر فرض کنیم کشور ما 10 میلیون دانش آموز دارد ، مطابق آمارهای جهانی باید در کشور ما هم دست کم 300 هزار دانش آموزعقب مانده وجود داشته باشد .

در ضمن مطالعات نشان می دهد آمار مبتلایان به اختلالات ذهنی در کشورهای در حال توسعه بیشتر از کشورهای توسعه یافته است . در کشورهای در حال توسعه گاهی درصد نوجوانان و جوانان عقب افتاده ذهنی به 5/4 درصد هم می رسد در حالی که این رقم در کشورهای توسعه یافته بین 5/0 تا 5/2 درصد است .

واقعا چرا شیوع اختلالات ذهنی در کودکان کشورهای جهان سوم بیشتر است ؟

آیا اشکال از نژاد مردم این کشور هاست یا این که شیوع اختلالات ژنتیک در آنها بیشتر است ؟ مسلما این طور نیست . واقعیت این است که اقدامات پیشگیرانه در کشورهای توسعه یافته باعث این امر شده است .به  این معنی عقب افتادگی ذهنی در کودکان هم قابل پیشگیری است .

چرا کودکان عقب می افتند ؟

عقب ماندگی ذهنی را نمی شود یک بیماری به حساب آورد . این مشکل می تواند عارضه ای از یک اختلال دیگر باشد . در واقع علت های ایجاد نارسایی ذهنی در یک کودک را به 3 دسته تقسیم می کنند : عوامل پیش از تولد ، عوامل هنگام تولد و عوامل پس از تولد .

حدود 30 تا 40 درصد عقب ماندگی های ذهنی کودک به دلیل نقایص ژنتیکی است . این روزها همه می دانند که ازدواج های فامیلی خطر بروز نقایص نهفته ژنتیکی را بالا می برد . بارداری بالای 35 سال هم شانس بروز اختلالات کروموزومی و به خصوص سندرم داون ( منگولیسم ) را که عقب ماندگی ذهنی یکی از پایه های ثابت آن است ، بیشتر می کند . مصرف داروهایی که روی رشد و تکامل جنین اثر می گذارند هم از دیگر علت هایی است که می توان مطرح کرد . عفونت های مختلف مثل سرخچه و سیفلیس در مادر باردار ، عدم تطابق خون مادر و جنین دیگر بیماری های مادر مثل دیابت ، فشار خون بالا و کم خونی را هم می توان به فهرست علت های پیش از تولد اضافه کرد .

اما عواملی که هنگام تولد کودک را تهدید می کند و وقوع آنها ممکن است در آینده باعث مشکلات ذهنی کودک شود عبارتند از : تولد پیش از موعد یا به اصطلاح نارس بودن نوزاد ، صدمات ناشی از زایمان و به خصوص نرسیدن اکسیژن کافی به نوزاد در هنگامی که از کانال زایمان عبور می کند ، خطر این مورد اخیر ، در زایمان های سخت یا زایمان هایی که به صورت غیر اصولی و به وسیله افراد غیر متخصص انجام می شود . بیشتر است که البته خوشبختانه در سال های اخیر در کشور ما این گونه زایمان ها به حداقل رسیده اند .

مسمومیت هایی مثل مسمومیت با سرب ، بیماری های عفونی سیستم اعصاب مثل مننژیت و انسفالیت و بالاخره حوادث و سوانح هم از علت هایی هستند که پس از تولد کودک را تهدید می کنند و نارسایی ذهنی می تواند متعاقب هر یک از آنها ایجاد شود .

آیا عقب افتادگی ذهنی یعنی کم هوشی ؟

برای پاسخ به این پرسش . شاید بهتر باشد اول با تعریف هوش آشنا شویم . توانایی فرد برای یادگیری و درک مفاهیم ، هماهنگی و سازش با محیط ، به کار بردن قضاوت و استدلال صحیح و پیدا کردن راه حل منطقی در مواجهه با مشکلات ، همان چیزی است که ما در یک کلمه به آن هوش می گوییم .

برای تشخیص معلولیت ذهنی و این که فرد در چه درجه ای از عقب ماندگی ذهنی قرار دارد ، بهترین معیار ، تعیین بهره هوشی یا همان IQ است . بر اساس تعریف ، بهره هوشی یعنی نسبت سن عقلی فرد به سن واقعی او که البته در عدد 100 ضرب می شود . به عبارت دیگر ، اگر توانایی ذهنی یک فرد متناسب با سن او باشد ، بهره هوشی او 100 است ؛ اگر سن عقلی اش بیشتر باشد ، بهره هوشی او بالای 100 و اگر کمتر باشد بهره هوشی اش زیر 100 روانشناسان آزمون های مختلفی برای اندازه گیری بهره هوشی ابداع کرده اند . روانشناسان ، عقب ماندگی ذهنی افراد را با توجه به میزان بهره هوشی آنها به این صورت طبقه بندی می کنند :

1-      بهره هوشی 50 تا 70 ( عقب ماندگی ذهنی ضعیف یاخفیف، ،شیوع 85 %)

2-       بهره هوشی 35 تا 49 ( عقب ماندگی ذهنی متوسط ، شیوع 10%) ،

3-       بهره هوشی 20 تا 34 ( عقب ماندگی ذهنی شدید، شیوع 5/3 % )

4-      بهره هوشی زیر 20 ( عقب ماندگی ذهنی عمیق ،  شیوع 5/1%) مطلقا آموزش ناپذیر .

کودکانی که از نظر ذهنی دچار عقب ماندگی هستند مثل دیگر کودکان هم سن و سال شان مراحل طبیعی رشد ذهنی و روانی را بر اساس سن تقویمی شان نمی گذرانند ؛ مثلا یک کودک عقب مانده ذهنی آموزش پذیر ممکن است از نظر تقویمی 6 سال تمام داشته باشد اما از نظر ذهنی مطابق یک کودک 3 تا 5/4 ساله باشد .

چطور باید از بروز این مشکل جلوگیری کرد ؟  می توانیم با رعایت برخی مسائل کاری نکنیم که برای یک عمر هم خودمان و هم جامعه را وادار به پرداخت هزینه ای کنیم ؛ هزینه ای که پرداخت آن اصلا ًآسان نیست .

یک بار دیگر فهرست عوامل ایجاد کننده عقب افتادگی ذهنی را مرور کنید : اولین اصل ، پرهیز از ازدواج های فامیلی است . توجه به سلامت و تغذیه مادران باردار هم نکته دوم است ، البته این توجه نه از آغاز دوران بارداری و نه حتی از چند ماه پیش که باید از دوران کودکی و نوجوانی دختران آغاز شود . مراقبت های دوران بارداری و زایمان زیر نظر پزشک و در مراکز مجهز هم اصل دیگری است که باید رعایت کرد .

شیرین شهریاری (کارشناس بهداشت روان )

منابع مورداستفاده : اینترنت- کتاب بهداشت روان برای کارشناسان بهداشتی (دکترجعفربوالهری )

[ ۱۳۸۸/٤/٢ ] [ ٩:۳۸ ‎ق.ظ ] [ حسینعلی ستوده ]

[ نظرات () ]