فصلنامه افق طلائی سلامت

معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی زابل

نظارت بر وضعیت تغذیه دانش آموزان

نظارت بر وضعیت تغذیه دانش آموزان

      تهیه و تنظیم :  منصور قزاق  - ناصر میشکار سیستانی

منابع :  

1-        مجموعه آموزش بهورزی کتابچه بهداشت مدارس

2-       شناسنامه سلامت دانش آموز

3-       بخشنامه ها و دستور العمل های وزارتی

اصولا" دانش آموزان به 3 وعده غذایی اصلی و 2 میان وعده در طول روز نیاز  دارند و بایستی از کلیه گروههای غذایی شامل شیر ؛ لبنیات ،؛گوشت و حبوبات ؛ سبزیجات ؛میوه جات و گروه نان و غلات مصرف نمایند همچنین باید به تعادل و تنوع غذایی در این سنین توجه شود .

وعده غذایی صبحانه ؛ نقش بسیار موثری در


 سلامت جسمی و فکری دانش آموزان دارد. به دنبال ناشتا بودن در طول شب ؛ اگر دانش آموز صبحانه نخورد ؛ به دلیل پایین افتادن قند خون ؛ توانایی و شرایط لازم برای یا دگیری در مدرسه نخواهد داشت .

اگر دانش آموزان صبح زودتر بیدار شوند وکمی ورزش کنند برای صرف صبحانه اشتها پیدا می کنند ضمنا" صرف صبحانه در کنار خانواده ( به خصوص مادر ) تمایل آنها را به خوردن صبحانه بیشتر می کند .دانش آموزانی که صبحانه کافی میل نمی کنند ؛ کم دقت ؛ خسته و بی حوصله اند .

کودکانی که به نوعی از  صبحانه می گریزند نمی توانند کمبود انرژی ؛ ویتامین ها و املاح معدنی را با خوردن وعده های دیگر جبران کنند بنابراین مادران باید وظیفه خود بدانند که هر روز صبح ، صبحانه کودکان خود را قبل از اینکه به مدرسه بروند آماده کنند .

میان وعده های مناسب و مغذی نیز بسیار اهمیت دارد زیرا در ساعات نزدیک ظهر کودکانی که صبحانه نیز خورده اند ممکن است گرسنه شوند و این گرسنگی نشستن سر کلاس را برای آنان غیر قابل تحمل   می سازد . والدین و معلمین باید به این مسئله آگاهی داشته باشند و کودکان را تشویق کنند تا بین صبح تا ظهر و یا از ظهر تا شب یک بار میان وعده مصرف کنند . این میان وعده ها ظرفیت کار و توانایی یادگیری کودکان را افزایش خواهد داد و باعث می شود که تا زمان ناهار تمرکز حواس خود را حفظ کنند .

والدین و معلمین مدارس باید دسترسی دانش آموزان به شکلات ؛ شیرینی ؛ نوشابه های صنعتی ، غلات حجیم شده مثل پفک ؛ چیپس را محدود کنند استفاده بی رویه از این مواد ؛ مشکلات بسیاری  در پی خواهد داشت و دانش آموز را دچار سیری کاذب و کم اشتهایی می کند بنابراین از غذای سفره خانواده کمتر مصرف می کند و در نهایت مبتلا به کمبودهای تغذیه ای و یا چاقی می شود .

تغذیه در دوران بلوغ

در دوران بلوغ ؛ دختران به دلیل افزایش میزان چربی و پسران به دلیل افزایش بافت عضلانی و استخوانی ؛ به طور سریع افزایش وزن پیدا      می کنند . افزایش سرعت رشد در دوران بلوغ موجب افزایش وزن و قد در نوجوانان می گردد به طوری که قد پسرها و دخترها به ترتیب 20و 15 سانتیمتر افزایش می یابد .

در این دوران وزن پسرها در حدود 20 کیلو گرم و وزن دخترها در حدود 15 کیلو گرم اضافه می شود اگر دختران و پسران در دوران بلوغ تغذیه صحیح داشته باشند و شرایط بهداشتی برای آنها فراهم شود از رشد کافی برخوردار می شوند .

نیاز به انرژی در نوجوانان متفاوت است . نیاز به انرژی در پسران نوجوان زیادتر است  زیرا افزایش سرعت رشد بیشتر بوده و توده عضلانی آنها بیش از دختران است .

توصیه می شود در برنامه غذایی روزانه نوجوانان ؛ مواد نشاسته ای          ( نان ، برنج ، ماکارونی و ...) به مقدار کافی گنجانده شود تا مقداری از انرژی مورد نیازآنان از طریق مصرف این مواد تامین گردد.

نوجوانان باید از سه وعده غذایی اصلی و دو میان وعده در طول روز استفاده نمایند . قسمتی از انرژی روزانه آنان باید از طریق مصرف میان وعده ها تامین شود .

بنابراین نوجوانان باید از میان وعده هایی استفاده نمایند که هم انرژی زا باشند و هم موادی که برای رشد و سلامت بدن آنها لازم است را تامین نمایند این میان وعده های مناسب عبارتند از:

میوه های تازه و خشکبار مانند کشمش ؛ خرما ؛ انجیر ؛ پسته ؛ بادام  گردو ؛توت خشک ؛ نان و پنیر و گردو ؛ نان و کره و مربا ؛ نان و تخم مرغ ؛ شیر و کیک ؛ شیر و بیسکویت ؛ نان ؛ کره و حلوا شکری ؛ نخود چی ؛ کشمش؛ ساندویچ مرغ  عدسی ؛ شیر و کلوچه

اهمیت تغذیه دختران

دختران امروز مادران فردا هستند و باید به همه دختران فرصت داد تاقبل از مادر شدن به طور کامل بالغ شوند دخترانی که سالم باشند و در دوران کودکی و نوجوانی تغذیه مناسبی داشته باشند در دوران بارداری و در زایمان مشکلات کمتری دارند بنابراین باید به سلامتی و تغذیه دختران توجه نمود دخترانی که در دوران کودکی و نوجوان از تغذیه خوبی برخوردار نباشند دچار کوتاهی قد می شوند و احتمال بروز مشکلات زایمانی و تولد نوزاد کم وزن در آنها بیشتر خواهد بود علاوه بر این دختران این مادران نیز کوتاه قد می گردند و این زنجیره به همین شکل ادامه می یابد بنابراین تغذیه خوب و مناسب دختران در دوران بلوغ بر روی رشد جسمی ؛ ذهنی و توانایی یادگیری نسلهای آینده نیز اثر       می گذارد ضمنا" دختران با توجه به آغاز قاعدگی در دوران بلوغ و از دست دادن خون وهمچنین به علت حاملگی و شیر دهی در دوران بعدی زندگی بیشتر از پسران در معرض خطر کمبود های تغذیه ای مخصوصا" کم خونی فقر آهن قرار دارند .

پایش رشد دانش آموزان در مدارس

برای پی بردن به وضعیت تغذیه دانش آموزان ؛ وضعیت رشد آنها ارزیابی می شود برای این منظور از اندازه گیری ابعاد مختلف بدن ؛ که معمول ترین و مهمترین آنها BMI است کمک گرفته می شود . این شاخص نشان دهنده چاقی یا لاغری است و وضعیت فعلی تغذیه دانش آموز را نشان می دهد .

این شاخص در برابر عواملی مانند سوء تغذیه و بیماری ؛حساس بوده به طوری که لاغری می تواند خیلی سریع ایجاد شود و در کوتاه مدت نیز قابل جبران است کاهش BMI  نشانه سوء تغذیه و یا سوء تغذیه همراه با عفونت و افزایش آن به دلیل چاقی است .

شاخص قد به سن نیز یکی دیگر از شاخصهای پایش رشد است ؛ که با بررسی آن میتوان در مورد وضعیت تغذیه گذشته دانش آموز قضاوت کرد.

 

مشکلات تغذیه ای شایع در سنین مدرسه و دوران بلوغ

از اختلالات تغذیه ای شایع در سنین مدرسه در کشور ؛ می توان سوء تغذیه پروتئین انرژی ؛ اختلالات ناشی از کمبود ید ؛ کمبود ویتامین A  و کم خونی فقر آهن را نام برد :

الف : سوء تغذیه پروتئین – انرژی

سوء تغذیه پروتئین انرژی یکی از مهمترین مشکلات تغذیه ای در کشور است که بیشتر در کودکان زیر پنج سال دیده می شود . ولی نتایج بعضی از مطالعات که در نقاط مختلف کشور بر روی سنین مدرسه انجام گرفته نشان داده است که کودکان مدرسه ای نیز دچار سو ء تغذیه هستند و از لاغری و کم وزنی رنج می برند .

علل اصلی سو ء تغذیه در سنین مدرسه عبارتند از :

-   مصرف نکردن غذای کافی

-   عادات غذایی نادرست ( نخوردن صبحانه ،استفاده از تنقلات بی ارزش مانند پفک ، یخمک و ... )

-   ابتلاء به بیماریهای عفونی و انگلی

ب- اختلالات ناشی از کمبود ید

اختلالات ناشی از کمبود ید یکی از مشکلات تغذیه ای شایع است کودکان مبتلا به کمبود ید در مدرسه توانایی  لازم در یادگیری را ندارند و ممکن است قادر به انجام فعالیتهای روزانه خود نیز نباشند کمبود ید موجب کاهش قدرت یادگیری و کاهش رشد تحصیلی دانش آموزان می گردد بنابراین معمولا" دانش آموزان مبتلا به کمبود ید ضعیف ترند و پیشرفت تحصیلی کند تری دارند اکثر اختلال هایی که در اثر کمبود ید ؛ به ویژه در کودکان به وجود می آید دائمی و غیر قال برگشت هستند و مهمترین کار برای آنها پیشگیری است .

بهترین روش پیشگیری از عوارض ناشی از کمبود ید ؛ استفاده از نمک های ید دار است ؛ دانش آموزان باید از اهمیت مصرف نمک ید دار آگاه شوند و چگونگی نگهداری و مصرف آن را بدانند. ضمنا"دانش آموزان مبتلا به گواتر باید بدانند که مصرف نمک ید دار از بزرگترشدن  غده تیروئید جلو گیری می کند ولی غده تیروئید را کوچک نمی کند آنها باید بدانند به طور کلی مصرف نمک باید کم شود اما همان مقدار نمک ید دار باشد .

ج) کمبود ویتامین A

کمبود ویتامین A  در بینایی ؛ رشد و تولید مثل نقش دارد. مهمترین آثار کمبود ویتامین A در چشم مشاهده می شود و مصرف آن به ویژه برای سلامت چشم کودکان ضروری است .یکی از اولین علائم کمبود ویتامین A ظهور شب کوری در دانش آموزان است . فرد مبتلا به شب کوری نمی تواند مانند سایر افراد در شب ببیند و به همین دلیل اغلب در اتاقهای کم نور یا در شب با اشیاء برخورد می کند . اگر شب کوری در مراحل اولیه درمان نشود تبدیل به خشکی چشم و بالاخره کوری        می گردد.  کمبود ویتامین A همچنین موجب اختلالاتی در پوست ؛ مجرای گوارشی و خشکی قرنیه چشم و همچنین ابتلاء به عفونت های تنفسی می گردد .؛کمبود این ویتامین بیشتر در کودکان و در خانواده های فقیر که در مناطق خشک و گرمسیری زندگی می کنند و از داشتن غذای  کافی و مناسب و مراقبت های بهداشتی محروم هستند و به طور مداوم دچار بیماری های عفونی ؛ اسهال و در نتیجه سوء تغذیه می شوند مشاهده می گردد. برای پیشگیری از کمبود این ویتامین توصیه می شود دانش آموزان هر روز دربرنامه غذایی خود از غذاهای حاوی ویتامین A مثل تخم مرغ ؛جگر ؛ شیر ؛کره ؛ سبزیهای برگ سبز ( اسفناج ) و برگ زرد ( هویج ) و میوه های مانند زرد آلو ؛ خرمالو ؛ نارنگی و یا برگه های این گونه میوه ها استفاده نمایند .

 د ) کم خونی فقر آهن

کودکان در سنین مدرسه و بلوغ در معرض خطر ابتلاء به کم خونی فقر آهن قرار می گیرند به خصوص در دوران بلوغ چون با سرعت زیادتری رشد می کنند نیاز آنها به مواد غذایی مختلف مخصوصا" آهن افزایش می یابد . پسران و دختران در دوره بلوغ به آهن اضافی نیاز دارند اما در دختران به علت شروع عادت ماهانه ؛کمبود آهن شایع تر است .

دانش آموزان مبتلا به کم خونی بیشتر به بیماری های عفونی مبتلا        می شوند چون مقاومت بدن آنها کمتر است در این کودکان قدرت یادگیری هم کاهش می یابد و پیشرفت تحصیلی خوبی ندارند. بهره هوشی آنان از دانش آموزان سالم کمتر است کودکان مبتلا به کم خونی فقر آهن خیلی زود خسته می شوند تحرک کمتری دارند و کمتر به بازی و ورزش می پردازند . به طور کلی مهمترین عللی که باعث کم خونی فقر آ هن در کودکان در سنین مدرسه و نوجوانان می شود عبارتند از :

-   مصرف نکردن مواد غذایی آهن دار به اندازه کافی

-   مصرف زیاد تنقلات غذایی کم ارزش مثل پفک؛چیپس ؛ نوشابه ؛یخمک ؛ شکلات و .... که باعث کم شدن اشتها  و نخوردن وعده های اصلی غذایی می شوند .

-   مصرف غذاهای غیر خانگی مثل سوسیس ؛ کالباس و انواع ساندویچ ها که معمولا " آهن کافی ندارند .

-   مصرف چای همراه با غذا و یا بلا فاصله پس از مصرف غذا که باعث کاهش جذب آهن می شود .

-   آ لودگی های انگلی که در کودکان سنین مدرسه  شایع است .

-   مشکلات مربوط به عادت ماهانه در دختران مثل خونریزی زیاد .

-   هیجانهای عصبی دوران بلوغ که معمولا" منجر به بی اشتهایی     می شود .

برای پیشگیری از کمبود آهن و کم خونی در دانش آموزان و نوجوانان موارد زیر توصیه می شود :

-   در برنامه غذایی روزانه از مواد حاوی آ هن مثل انواع گوشت قرمز ؛ ماهی ؛ جگر ؛ حبو بات و سبزیجات مانند اسفناج و جعفری بیشتر استفاده کنند .

-   همراه با غذا ؛ سبزیهای تازه و سالاد مصرف نمایند .

-   در میان وعده ها به جای استفاده از تنقلات غذایی کم ارزش ؛ از انواع خشکبار مثل برگه هلو ؛ آلو ؛ زرد آلو ؛ کشمش ؛ خرما ؛ انجیر خشک ؛ توت خشک و انواع مغزها مثل گردو ؛ بادام ؛ فندق ؛ پسته استفاده کنند .

-   از نوشیدن چای ؛ قهوه و دم کرده های گیاهی یک ساعت قبل و یک تا دو ساعت پس از مصرف غذا خود داری کنند .

-   اگر خیلی زود خسته می شوند و یا قدرت تمرکز و یادگیری در آنها کم شده باشد ممکن است دچار کمبود آهن شده باشند به خصوص دختران نوجوان که عادت ماهانه آنها شروع شده است و خونریزی زیاد دارند باید به پزشک ارجاع داده شوند تا در صورت وجود کم خونی فقر آهن درمان شوند .

-   برای جلو گیری از ابتلاء به آلودگی های انگلی رعایت اصول بهداشت فردی ؛ از جمله شستن کامل دستها با آب و صابون قبل از مصرف غذا و پس از اجابت مزاج را به دانش آموزان آموزش داده و تاکید نمایند .

-   دانش آموزانی که مشکوک به بیماری انگلی هستند باید برای درمان قطعی آلودگی انگلی به پزشک ارجاع داده شوند .

[ ۱۳۸٩/۱/٢٢ ] [ ٩:۱٩ ‎ق.ظ ] [ حسینعلی ستوده ]

[ نظرات () ]