فصلنامه افق طلائی سلامت

معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی زابل

تحقیق در سیستم های بهداشتی

تحقیق در سیستم های بهداشتی

عباسعلی رمضانی

  عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی زابل

منابع :

1- دکتر ملک افضلی، حسین. دکتر مجدزاده، رضا. دکتر فتوحی، اکبر و همکاران. « روش شناسی پژوهشهای کاربردی در علوم پزشکی ». انتشارات علوم پزشکی تهران، چاپ اول 1383.

2- احمدزاده اصل، مسعود. آریا سپهر، سمیرا و همکاران. « اصول پایه روش تحقیق در علوم پزشکی ». انتشارات نور دانش، چاپ دوم، 1384.

3- سازمان جهانی بهداشت، ویراستار دکتر زعیم، مرتضی. « تحقیق در سیستم های بهداشتی »، چاپ اول.

4- دکتر رضایی، منصور. دکتر مرادی، بهیه. « کلیات روش تحقیق در علوم پزشکی » با همکاری کمیته پژوهش دانشجویان دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه.

5- دکتر گچ کار، لطیف. « روش شناسی تحقیق سطح اول ». انتشارات دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، چاپ دوم، 1385.

امروزه اهمیت و ضرورت امر پژوهش بر هیچ کس پوشیده نیست، تحقیقات بستر اصلی توسعه همه جانبه، سازندگی و استقلال هر کشور است. شکاف اصلی بین کشورهای پیشرفته و عقب مانده، ریشه در تفاوت


بسترهای تحقیقاتی آنها دارد. تولید علم و دانایی تنها از طریق تحقیق و پژوهش حاصل می شود و تنها توسعه ای که مبتنی بر دانایی و علم گرایی باشد، یک توسعه پایدار محسوب می شود. تولید علم باعث افزایش دانایی شده و این مهم، زمینه ساز فناوری و در نتیجه تولید اشتغال و ثروت گردیده و در نهایت سبب آسایش، توانایی و امنیت اجتماعی می شود.

آنچه در گام نخست پرداختن به امر تحقیق را دشوار می سازد عدم آشنایی با روشها و سازکار پژوهش است. این ناآشنایی در حال حاضر بزرگترین مشکل و سد راه امر پژوهش بوده و نسبت به سایر مشکلات از قبیل بودجه و امکانات اهمیت بیشتری دارد لذا این مجموعه به منظور آگاهی و آشنایی بیشتر کارکنان بهداشتی با روش تحقیق در سیستم های بهداشتی ارائه خواهد گردید.

تعریف تحقیق :

تحقیق، پژوهش و اکتشاف، کلماتی آشنا هستند و تقریباً تمامی مردم با این کلمات مأنوس می باشند، لیکن تصور ذهنی متفاوتی از این کلمات در اذهان نقش بسته است. در یک کلام « هر گونه تلاش جهت درک مجهولات و گسترش دایره معلومات » را پژوهش می نامند. اما گاه این تلاش جهت درک مجهولاتی است که هیچ کس بدان پاسخ نداده است و گاه جهت  پاسخ به پرسشهایی است که در ذهن محقق نقش بسته است. محقق ممکن است پاسخ خود را در کتب دیگران بیابد یعنی پرسش و مجهول محقق جزء معلومات افراد دیگر است لیکن چون محقق در پی گسترش دایره معلومات خود می باشد پس فرایند پژوهش را طی می کند. به عبارت دیگر « تحقیق جمع آوری، بررسی و تفسیر نظام یافته داده ها به منظور پاسخ به یک پرسش یا حل مشکل خاصی می باشد ».

انواع تحقیق :

به پژوهش ها از جهات مختلف می توان نگریست و به همین دلیل دسته بندی های مختلفی برای آن ارایه شده است. علم به این تقسیم بندی ها و فلسفه ایجاد آنها به محققین جوان کمک می کند تا با اصول علم متدولوژی تحقیق آشنا گردند. در این قسمت به ذکر دو دیدگاه برای طبقه بندی تحقیقات می پردازیم :

الف – دیدگاه نخست :

·         تحقیق بنیادی : انواعی از تحقیق می باشند که کاربرد نتایج آنها در حال حاضر و در جهان امروز مشهود نیست. حس کنجکاوی بشر مهم ترین نیروی محرکه جهت اجرای این گونه پژوهشها می باشد که عمدتاً، پروژه های پرخرجی نیز هستند. به عنوان مثال تحقیق پیرامون یافتن دمای مرکز خورشید، تحقیقی جذاب می باشد ولی دانستن این دما دردی از دردهای فعلی جامعه بشری را درمان نمی کند.

·         تحقیق کاربردی : اگر نیاز جامعه بشری، محقق را وادار به انجام پژوهشی جهت حل آن کرده باشد و در واقع کاربرد نتایج تحقیق در جامعه مشهود باشد، آنرا تحقیق کاربردی می نامند. به عنوان مثال تحقیق پیرامون مشخص نمودن مشکلات دانشجویان در خوابگاههای دانشجویی دانشگاه علوم پزشکی ایران می توان به دلیل نیاز دانشجویان این دانشگاه به این پژوهش به عنوان یک تحقیق کاربردی، مورد بررسی قرار گیرد.

·         تحقیق بنیادی – کاربردی : همانگونه که بیان گردید تحقیقی بنیادی و تحقیق کاربردی دو سر یک طیف قرار دارند و در بین این دو انتها حالتهای بینابینی وجود دارد یعنی قسمتی از نتایج طرح کاربردی بوده و قسمت دیگر آن بنیادی می باشد به عنوان مثال محققی در نظر دارد تحقیقی پیرامون راههای گسترش بیماری جنون گاوی انجام دهد. در این تحقیق، محقق احتمالاً به حقایقی در مورد پاتوژنز بیماری و راههای گسترش آن پی خواهد برد که جنبه بنیادی طرح می باشد و از طرفی براساس نتایج طرح یکی از نیازهای جامعه در مورد جلوگیری از گسترش بیماری مزبور را می تواند برطرف نماید که جنبه کاربرد تحقیق می باشد.

ب – دیدگاه دوم

·         تحقیق استنتاجی یا قیاسی (Deductive) : تحقیقی است که قبل از شروع پژوهش، محقق فرضیه یا سؤال خاصی را مشخص نموده و بعد با جمع آوری اطلاعات و استنتاج منطقی در جهت رد یا قبول فرضیه خود اقدام می کند، به عنوان مثال محققی در حال تعیین ارتباط بین مصرف سیگار و ابتلا به بیماری سارکوئیدوز است. در شروع این طرح، هدف قبول یا رد فرضیه « مؤثر بودن سیگار در ابتلای افراد به سارکوئیدوز »    می باشد و محقق با جمع آوری اطلاعات موردنیاز تنها به بررسی فرضیه مزبور می پردازد.

·         تحقیق استقرایی (Inductive) : در این نوع پژوهش محقق ابتدا مقدار زیادی اطلاعات را جمع آوری می نماید و سپس در پی یافتن نظامهای خاص در اطلاعات جمع آوری شده می باشد. در این نوع تحقیق هدف کاملاً مشخص نمی باشد و در انتهای طرح براساس نتایج حاصل هدف دقیق طرح مشهود می گردد به عنوان مثال « بررسی 100 مورد بیمار مبتلا به لوپوس » یک نمونه از طرحهای استقرایی می باشد چرا که محقق نمی داند که در این 100 مورد به دنبال چه چیز می گردد و پس از جمع آوری داده ها شاخص های خاصی را استخراج و گزارش می نماید.

مسلم است که این نوع تحقیق اعتبار کمتری نسبت به نوع قبل دارد و هزینه اجرای آن نیز بیشتر می باشد چراکه اطلاعات بسیار زیادی جمع آوری      می شود لیکن ممکن است هیچ نتیجه منطقی از آنها بدست نیاید و یا از بخشی از این اطلاعات استفاده ای نگردد.

لازم به ذکر است که اکثر پروژه های تحقیقاتی هر دو جزء استنتاجی و استقرایی را دارا می باشند و پژوهشگر باید توجه داشته باشد که بهتر است جزء استقرایی طرح در حدی گسترش یابد که مشکلی در اجرای قسمت استنتاجی طرح به وجود نیاید، به عبارت دیگر جزء استقرایی یک تحقیق بهتر است از جزء استنتاجی آن کوچکتر باشد.

معیارهای اصلی تحقیق در سیستم های بهداشتی :

1- تحقیقات باید بر روی مسائل اولویت دار بهداشتی متمرکز شوند.

2- باید روی طرحهای تحقیقاتی نسبتاً ساده و کوتاه مدتی تأکید شود که احتمال دستیابی به نتایج عملی در هنگام نیاز برای تصمیم گیری وجود داشته باشد.

3- به منظور افزایش هزینه – اثربخشی باید روی مطالعات کم خرجی تمرکز داشت که مدیران و کارکنان خدماتی بتوانند عهده دار آن شده ولی به وسیله محققین مجرب پشتیبانی شوند.

4- تمام واحدهای ذیربط (مقامات و کارکنان بخش بهداشت و اعضاء جامعه) باید در طراحی و اجرای طرح، در تجزیه و تحلیل نتایج و شکل گیری توصیه ها دخالت داشته باشند.

5- نتایج را باید به صورتی ارائه نمود که برای مدیران، تصمیم گیران و اجتماع قابل استفاده باشد. گزارش نتایج تحقیق باید نکات زیر را در برداشته باشد :

- ارائه روشن نتایج

- بحث بی طرفانه مسائل عملی و فنی که می توانسته است نتایج تحقیق را تحت تأثیر قرار دهد.

- ارائه برنامه های اجرایی براساس نتایج بدست آمده، با ذکر مزایا و زیانهای هریک.

6- مؤثر بودن تحقیقات نباید از روی تعداد مقالات منتشر شده قضاوت شود بلکه باید به وسیله توانایی آن در تأثیرگذاری بر سیاست، بهبود خدمات و سرانجام در منجر شدن آن به بهبود بهداشت جامعه مورد قضاوت قرار گیرد.

منشور تحقیق :

برای انجام یک طرح تحقیقاتی مانند هر اقدامی دیگر باید برنامه و نقشه ای جهت انجام این کار داشته باشیم به طوری که بتوانیم با حرکت و استفاده از این نقشه به اهداف خود برسیم. در روش تحقیق، این طرح و راهنما و نقشه را منشور تحقیق (protocol) می نامند. منشور تحقیق در واقع لیستی از تمام

مراحل تحقیق و اقدامات لازم در جهت رسیدن به هدف پژوهش را فراهم می آورد و یک جزء حیاتی در جهت انجام کلیه تحقیقات می باشد و به همین جهت امروزه در واقع اولین اقدام برای شروع یک طرح تحقیقاتی، نوشتن منشور تحقیق می باشد. منشور تحقیق علاوه بر اینکه در انسجام اهداف و فرضیات و روش کار محقق کمک می نماید، عملاً محقق را به سوی رفع نواقص و بخصوص خطاهای تحقیق خود قبل از شروع پژوهش سوق می دهد و همچنین امکان برآورد از هزینه ها و زمان لازم برای اجرای طرح را جهت سازمان حمایت کننده تحقیق فراهم می نماید.

مراحل تدوین یک طرح تحقیقاتی در سیستم های بهداشتی

سؤالاتی که باید بپرسید

مراحلی که طی خواهید کرد

عناصر مهم هر مرحله

 

_ مسأله چیست و چه چیز باید مطالعه شود؟

بیان مسأله

 

2

_ چه اطلاعاتی هم اکنون در دسترس است؟

بررسی متون

متون و سایر اطلاعات موجود

2

_ دلیل اجرای طرح چیست ؟

امید داریم به چه دست یابیم؟

تنظیم اهداف

سؤالات یا فرضیات طرح

2

 

_ چه داده های اضافی برای یافتن پاسخ به سؤالات طرح لازم است؟ و چگونه آنها را به دست می آوریم؟

روش بررسی

_ متغیرها

_ نوع مطالعه

_ فنون جمع آوری داده ها

_ نمونه گیری

_ طرح ریزی برای جمع آوری داده ها

_ طرح تجزیه و تحلیل داده ها

_ ملاحظات اخلاقی

_ پیش آزمایی روش تحقیق

 

 

_ نتایج چگونه بکار گرفته خواهند شد؟

طرح بهره برداری و انتشار نتایج

 

2

_ چه کاری، چه موقع و توسط چه کسی انجام خواهد شد؟

طرح کار

_ برنامه زمان بندی نیروی کار

_ مدیریت، نظارت و ارزشیابی

2

_ برای انجام مطالعه چه منابعی لازم است؟ و چه منابعی در اختیار داریم؟

منابع و بودجه لازم

_ مواد و تجهیزات

_ بودجه

2

_ چگونه طرح را به مسؤولان و یا منابع تأمین کننده بودجه ارائه می دهیم؟

خلاصه طرح

 

[ ۱۳۸٩/۱/٢٢ ] [ ۱٠:۱٩ ‎ق.ظ ] [ حسینعلی ستوده ]

[ نظرات () ]