فصلنامه افق طلائی سلامت

معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی زابل

عقرب گزیدگی

عقرب گزیدگی

نوراله نجاتی : کارشناس بیماریها معاونت بهداشتی دانشگاه کهگیلویه و بویر احمد

منابع : عزیزی کورش - تعیین فون عقربهای مناطق روستایی

فرزان پی رضا - عقرب شناخت - انتشارات مرکز نشر دانشگاهی - 1366

افشار جلال - حشره شناسی پزشکی و کشاورزی ایران - جلد اول - انتشارات دانشگاه تهران

حبیبی  طلعت - جانور شناسی عمومی  جلد سوم - انتشارات دانشگاه تهران

اهداف آموزشی:

1-      آشنایی با نوع و موقعیت عقرب

2-      آشنایی با وضعیت عقرب در نقاط مختلف دنیا ، ایران ، استان

3-      آشنایی با راههای پیشگیری از عقرب گزیدگی

مقدمه

عقربها (Scorpions ) ، راسته ای از شاخه بند پایان هستند که با قدمتی در حدود 450 میلیون سال که دارای پراکندگی وسیعی در خشکی های دنیا ی جدید و قدیم بین 48 درجه عرض شمالی


تا 54 درجه عرض جنوبی  می باشند. عقربها در رده عنکبوتیان Arachnidae ، زیر رده لاتی گاسترا ، بالا رسته پکتی نیفرا و راسته ای بنام عقربها قرار دارند . تا کنون 8 خانواده و 128 جنس از انها  در دنیا گزارش شده است .

عقربها و روئیت آنها همواره باعث ترس و وحشت ، نفرت و مرگ گروه زیادی از انسانها در طول تاریخ بوده است . این ترس و وحشت مربوط به زمان حال نبوده و نگاهی به آثار ادبی قدیمی مشخص می کند که این ترس از گذشته های دور هم وجود داشته و این باعث ایجاد افسانه سرایی ها و خیال بافی هایی در مورد این جانور شده است.

متاسفانه دانش عقرب شناسی در سطح دنیا فقیر است و مطالعات انجام شده در مورد این جانوران نسبت به اهمیت بهداشتی آنها بسیار محدود است . 

گزارشات از مناطق پرخطر عقرب زدگی با بروز بالا نشان می دهد که فقر و تنگدستی  خانوارها، نداشتن سر پناه مناسب ، استفاده از مصالح ساختمانی نامناسب ، نداشتن آموزش کافی در برخورد با مصدومین در خانه ها مشکل عقرب زدگی را در کشور به صورت مسئله پیچیده در آورده است . نوسازی و بهسازی محیط ، افزایش آگاهی مردم شهری و روستائی مناطق عقرب خیز با خصوصیات زیستی عقرب ، دشمنان طبیعی آن ، تهیه بروشور های آموزشی انجام کمکهای اولیه درست و به هنگام ، تهیه سرم ضد زهر منووالان و پلی والان منطقه ای می تواند در کاهش عقرب زدگی و عوارض ناشی از آن نقش مؤثری داشته باشد .

در حال حاضر حدود 80% موارد عقرب گزیدگی در استانهای جنوب شرقی وغربی است .

وضعیت عقرب زدگی در جهان :

تا کنون حدود 1500 گونه عقرب توصیف گردیده است که در تمامی قاره ها پراکنده اند بطوری که در مناطق گرمسیری و نیمه گرمسیری از وفور بیشتری برخورداراند . در سال 1968 ،Junqna   و Vachon فهرست 79 گونه عقرب با اهمیت پزشکی را که دارای گزش و درمواردی منجر به مرگ می شده را منتشر کردند . هرساله حدود5000 مورد مرگ ومیر ناشی از عقرب در دنیا اتفاق می افتد. بر اساس تعداد عقربزدگان و میزان مرگ ، کشورها را به سه گروه تقسیم کرده اند :

1-   در کشورهای آفریقائی و خاور میانه مانند : الجزایر ، مصر، عراق ایران ، فلستین اشغالی ، اردن ، مراکش ، سودان ، آفریقای جنوبی ، ترکیه و کشورهای آمریکای جنوبی و مرکزی مثل برزیل آرژانتین ، ونزوئلا  ترینیدا عقرب زدگی مشکل مهم پزشکی محسوب می شود.

2-   در کشورهای آفریقائی مثل زئیر ، نیجر ، چاد ، تانزانیا ، کنیا ، اوگاندا و کشورهای آسیائی نظیر تایلند ، اندونزی ، هند و کلمبیا از آمریکای جنوبی از اهمیت کمتری برخوردارند.

3-   در کشورهای آمریکای شمالی و اروپا ، روسیه وژاپن عقرب زدگی از نظر پزشکی اهمیت ندارد چون شرایط اقلیمی مناسبی برای زاد و ولد و تولید مثل عقرب وجود ندارد.

عقرب گزیدگی در جنوب لیبی در سال 1979 در 100000 جمعیت 900 گزش و 9 مرگ در مکزیک در ایالت کولیما بین 2000-1000 مرگ در سال و با بروز 84 مرگ در 100000 نفر جمعیت اتفاق افتاده است. حدود 50% مرگ در کودکان بالای 4 سال رخ داده است.

وضعیت عقرب گزیدگی در ایران :

عقرب گزیدگی در مناطق جنوب و جنوب غربی کشور ما مشکل بسیار جدی است . عقرب ها به ویژه به دلیل نیش زهری، دردناک و گاهی مرگ آور توجه بیشتری را به خود جلب کرده اند مانند سایر ملل ، ایرانیان نیز این جانور را مورد توجه قرار داده اند. اهمت پزشکی  عقربها با آغاز جنگ عراق علیه ایران بیشتر مورد توجه قرار گرفت در سال 1359 دانشکده بهداشت دانشگاه تهران به بررسی و مطالعه و نقش عقرب از دیدگاه پزشکی پرداخت و به جمع آوری نمونه ها از مناطق مختلف مبادرت نمود  در سال 1360 نقش عقرب گزیدگی در مناطق جنگی بیش از پیش مورد توجه قرار گرفت و بعنوان یک مشکل اساسی در مناطق جنگی نام برده شده است .

در سال 1376 تعداد33731 مورد عقرب زدگی در کشور اتفاق افتاد که 39 موردمرگ بوده که 70% مواردابتلا (23473 ) و 82% مرگ ومیر (32 ) نفر در استان خوزستان اتفاق افتاده است و بعد از خوزستان به ترتیب استانهای هرمزگان ، سیستان وبلوچستان ، فارس ، ایلام و بوشهر  ، کرمان ، کهگیلویه و بویراحمد ، کرمانشاه ، اصفهان ، خراسان ، آذربایجان غربی ، کردستان ، تهران ، قم ، آذربایجان شرقی  یزد ، چهارمحال بختیاری ، اردبیل و مرکزی ، گیلان ، لرستان ، سمنان مازندران و گلستان گزارش شده است .

گزیدگی در فصل بهار 10769 مورد (32%) ، تابستان  15127 مورد (45%) ، پاییز  6234 مورد (5/18%) و زمستان 1574 مورد (5/4%) تعداد موارد فوت بهار (12) تابستان (15 ) ، پاییز (11) وزمستان (1) مورد بوده است.

در طی سالهای 1371 لغایت 1375 (9 ماهه اول سال ) در خوزستان به ترتیب 22272 مورد و 28 مرگ ، 20691 مورد با 15 مورد مرگ ، 20596 مورد با 16 مورد مرگ ، 20207 مورد و 32 مورد مرگ و 21463 مورد با 37 مورد مرگ گزارش شده است .

راههای پیشگیری از عقرب گزیدگی

1- از انباشته کردن سنگ ، علوفه و چوب در اطراف محیط مسکونی به مدت طولانی خودداری شود.

2- سوراخ و حفرات اطراف ساختمان مسدود گردد وحد فاصل ساختمان و محیط باز حداقل به عرض یک متر سیمان یا آسفالت شود.

3- از فرو بردن دست در زیر سنگها ، حفرات و سوراخهای فاقد دید کافی خودداری شود.

4- برای خوابیدن در محیط باز از تخت مناسب استفاده شود

5- قبل از پوشیدن لباس یا کفش و قبل از ورود به تخت خواب از عدم وجود عقرب اطمینان حاصل شود.

6- پا برهنه در محیط باز در شب راه نروید.

[ ۱۳۸٩/٧/۱٤ ] [ ۱٠:٠۱ ‎ق.ظ ] [ حسینعلی ستوده ]

[ نظرات () ]