فصلنامه افق طلائی سلامت

معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی زابل

توسعه شهر نشینی و شهر سالم از دیدگاه اسلام

توسعه شهر نشینی و شهر سالم از دیدگاه اسلام

گردآورنده:   محمد صادق معین فر- دانشجوی کارشناسی رشته مهندسی شهرسازی 

منابع:

*          فرید- یدالله- جغرافیا و شهرشناسی- انتشارات دانشگاه تبریز- 1386

*          نظریان- اصغر- جغرافیای شهری ایران- انتشارات دانشگاه پیام نور-1386

منظور از توسعه شهر نشینی، رشد جمعیت شهرها در یک منطقه یا کشور است. که پدیده ایست قدیمی، لیکن توسعه شهرنشینی فعلی تا قرن نوزدهم سابقه نداشته است.

پیترسیم سوروکین در کتاب «جامعه، فرهنگ، شخصیت» چگونگی ظهور و رشد 355 شهر بزرگ را که هر کدام بیش از یکصد هزار نفر جمعیت داشته را مورد بررسی


قرار داده و معتقد است که 40 درصد شهرهای مذکور در فاصله قرن 16تا 20 تحقق یافته است.

طبق این مطالعات لازمه ظهور شهرهای بزرگ و تداوم حیات درونی آنها، تغییرات عمده فرهنگی بوده است. رشد عمومی شهرنشینی تنها ناشی از افزایش طبیعی جمعیت شهرها نیست، بلکه حرکت مهاجرتی از روستا به طرف شهرها، منشاء اصلی و عمده توسعه شهرنشینی در دنیا را تشکیل می دهد. از نظر تاریخی، توسعه صنعت و اقتصاد با امواج چشمگیر مهاجرت به مراکز شهری که بازار کار دارند همراه بوده است. کمبود امکانات و نبود کار و فقر عمومی در روستاها یکی از دلایل مهاجرت روستاییان به شهرها می باشد. بطور طبیعی تراکم سرمایه و افزایش تولیدات صنعتی، منجر به افزایش میزان اشتغال و بالارفتن سطح زندگی در شهرها و مراکز صنعتی می شود و مراکز شهری نقش هدایت توسعه را عهده دار می شوند. علاوه بر وضع بد اقتصادی روستاها و بیکاری و عدم امکان جذب اضافه جمعیت، توزیع نامناسب امکانات رفاهی بین شهر و روستا، تمرکز امکانات بهداشتی، آموزشی و تفریحی در مراکز شهری، موجب کوچ روستانشینان به شهرها می شود و جمعیت فعال در بخش خدمات را در شهر توسعه می دهد. رشد شهر نشینی که عمدتاً ناشی از مهاجرت گروه های خاص روستایی است ، نتایج جامعه شناختی و زیست محیطی مهمی به بار می آورد از قبیل برهم خوردن ترکیب جمعیت و جمعیت فعال، تغییر در میزان موالید و تحول در جمعیت شاغل و خاصه توسعه بخش خدمات و افزایش بیکاری و بیکاری پنهان، بالا رفتن مصرف مواد، افزایش آلودگی های مختلف زیست محیطی، از بین رفتن زمین های کشاورزی و منابع طبیعی، افزایش مواد زائد و ...

امروزه شهروندان گرایش به زیستن در ساختمان های بلند (برج) در شهرهای اقماری و شهرهای بزرگ و حومه آن ها از تسهیلات زندگی و راه و وسایل ارتباطی نوین دارند. جاذبه شهرنشینی در کشورهای جهان سوم روز به روز گسترش می یابد و هر ساله درصد قابل توجهی از روستاییان حتی به صورت گروهی به شهرها کوچ نموده و در حوزه و حاشیه شهرها که نسبتاً ارزان است، سکنی می گزینند. و همین کار موجب پدید آمدن پرشتاب شهرک ها و شهرهای قارچی شکل، نازیبا و بدقواره و نسنجیده می شود، که از دیدگاه دانش و فن شهرسازی این گونه توسعه غیر قابل قبول و مردود است. گذشته از این، بسیار برای شهرداریها و دولت فراهم می شود. این چگونگی نشان می دهد که شهرها توسعه ناخواسته و ناسنجیده پیدا می کنند و مردم غیر شهری را در خود جای می دهند. و نیز همین مردم تازه کوچنده گمان می کنند شهرنشین شده اند و کلیه مسایل آن ها حل و فصل شده و دشواری از زندگانی آنان رخت بربسته است. بیان مفهوم ، گسترش ناگهانی این دسته از شهرها و بی توجهی دولت ها به سرزمین های روستایی بوده است و اگر تسهیلات زندگی (اشتغال ، دارو و درمان و بهداشت ، آب سالم   آموزش و پرورش و....) به روستا برده شوند مسلماً از سرعت مهاجرت روستائیان به شهرها کاسته خواهد شد.

اسلام یک دین مدنی است و برای تمام ادوار زندگی انسان احکامی دارد که در هر زمان و مکانی کاربرد دارد و انسان در طول تاریخ حیات خود برای رسیدن به مدینه فاضله در پی دستیابی به آن بود و بدیهی است که برای برقراری شهر سالم و محیط زیست نمونه نیز راهنمایی های ارزنده داشته باشد. در طی تاریخ اسلام ، شهرنشینان مسلمان رابطه تنگاتنگی با اسلام به عنوان یک برنامه برای زندگی روزمره داشته اند و حتی شکل ظاهری شهرها نیز متأثر از احکام و قوانین اسلامی بوده است.

یکی از متخصصان بنام Benet   می گوید. «اسلام دین تمدن است و نقش فعالی در بازسازی تمدن دارد که در شهرهای اسلامی جلوه پیدا می کند.»

شهر اسلامی در اعماق تاریخ رسوخ یافته و به دلیل کثرت و گسترش آن در قرون وسطی بر شهرهای سرزمین های غیر اسلامی نیز تأثیر گذاشته است. «ابن ربیع» از نخستین دانشمندان اسلامی است که به نظریه های اسلامی در بنای شهر پرداخته است. وی برای انتخاب موقعیت بنای یک شهر 6 شرط را اعلام نموده است:

1-   وفور آب شیرین

2-   امکان آذوقه رسانی به شهر

3-   برخوردار بودن از هوای مناسب

4-   نزدیکی به چراگاه و جنگل برای تهیه سوخت

5-   محکم کردن و سنگربندی خانه ها برای رویارویی با دشمن.

6-   بنای دیواری در پیرامون شهر، تا ساکنان درون شهر را در دفع دشمن یاری کند.

شش قرن بعد ابن خلدون و ابن ارزق افکار پیشرفته ای برای شهرسازی عرضه کردند. ابن ارزق می گوید: «انتخاب مناطق بد آب و هوا و مجاور آبهای راکد و فاسد و یا در کنار چاه ها و یا چراگاههای نامطلوب که ناگزیر حیوانات پیرامون خود را بیمار می کند مطلوب نمی باشد.

ابن خلدون می گوید: «شهر فاس در مغرب آفریقا به داشتن چنین خصوصیاتی شهرت دارد» و در خلال سخن از بیماریهایی که بر اثر راکد بودن هوای یک منطقه پیدا می شود. سخن می گوید

تفکر اسلامی اعتقاد داشته است که رکود باعث تعفن اجساد و انتشار انواع بیماریها می شود ولی جریان هوا چنین پیامدهایی را کاهش می دهد.

دیغوری در عیون الاخبار می گوید، بهترین محل برای ایجاد شهر روی بلندی است. تا بر اطراف اشراف داشته باشد و بهترین کار این است که درها و پنجره های ساختمان ها رو به شرق باشد تا هر روز صبح به استقبال آفتاب برود زیرا برای سلامتی انسان نیکو است.

پس از هجرت حضرت رسول خدا (ص) به یثرب این شهر شاهد تغییراتی شد و مبدل به یک شهر متمدن به تمام معنا گردید و نام آن از یثرب به مدینه تغییر یافت. 

از سنتهایی که رسول خدا (ص) پایه گذار آن بودند ایجاد جایگاهی برای درمان و مداوای بیماران بود که نشانگر توجه اسلام به شهر سالم است. از دیگر توجهات اسلام برای شهری سالم وجود مکان های مناسب برای افراد غریبه و مسافر می باشد که از مهمترین آنها مهمانخانه وسیع عبدالرحمن بن عوف بود که آن را دارالاضیاف می نامیدند.

دستوراتی که پیامبر اکرم (ص) می دادند تأثیر بسزایی در نظافت شهر مدینه داشت. علاوه بر آبریزگاه های اختصاصی منازل بر اساس این دستورها آبریزگاه هایی در نقاط معینی از شهر ایجاد شد که آنها را مناصع می نامیدند.

سنتی که رسول خدا (ص) از آن پیروی می فرمود ایجاب می کرد که همه مردم در نظافت شهر بخصوص معابر و کوچه ها کوشا بوده و علاوه بر رفع ناهمواریهای مسیر عبور، برای زیبا سازی آن نیز تلاش کنند و در همین راستا مکان های خاصی را که به دور از محل عبور و مرور بود برای کشتن احشام در نظر گرفتند. در زمان پیامبر اسلام (ص) وقف به عنوان یک نظام شناخته می شد و یکی از اهداف عالیه آن فراهم آوردن شرایط زیست محیطی مناسب برای مردم بود، که ادامه این امر در تاریخ مسلمانان به صورت تأثیر آن در پیشرفت آبادانی و عمران شهرها و فراهم آوردن شهر سالم در آغاز قرن ششم هجری آشکار شد، به طوری که در امور زیست محیطی مؤسسات خیریه ای تشکیل شد که با هدف ارائه خدماتی به ساکنان شهرهای بزرگ چون سقاخانه ها و آب انبارها بیمارستان ها و حمامها نمایان گردیده که صاحبان اصلی آن ها را وقف مردم کرده بودند.

دانشمندان مسلمان با بهره گیری از تعالیم اسلام برای برپایی شهر خوب و سالم راه حل هایی مفید ارائه داده اند یکی از توصیه ها در نظر داشتن بادها و توجه آنها به وزش باد در مکان یابی به آن جهت بود که می دانستند برای سلامتی بدن و صحت مزاج مفید است و از ساختن شهرها در بیشه زارها، جزیره ها و زمین های پست به دلیل اینکه رنج آور و غمزا هستند احتراز می جستند و این بدان معناست که آنها از رابطه میان خوش آب و هوایی منطقه و سلامتی جسمی و روحی انسان درکی آگاهانه داشته اند.

لطافت هوا از جمله ویژگی هایی بشمار می رود که جغرافیدانان مسلمان ضمن بیان محسنات شهرها بدان اشاره کرده و بر آن تاکید ورزیده اند.

قزوینی با اشاره به خوش آب و هوا بودن شهر صنعا بیان می دارد :

در این شهر گوشت به مدت یک هفته سالم می ماند و فاسد نمی شود و در مورد شهر طلیطله می نویسد به دلیل خوبی خاک و لطافت هوای آن  غله در انبارهای زمینی آن تا هفتاد سال فاسد نمی شود.

زمانیکه سخن از اصفهان به میان می آورد می گوید: «به دلیل آب و هوای خوب سیب آن به مدت یک سال تازه می ماند و گندمش شپشک نمی زند و رنگ گوشت تغییر نمی یابد.»

ابن خلدون و ابن ارزق نیز به اهمیت هوا در مکان یابی اشاره کرده و بر دور بودن مکان از هوایی ایستا که موجب تعفن اجساد و انتشار انواع تب هاست تأکید ورزیده، می گویند: اگر موقعیت شهر در معرض جریان هوا باشد و باد از شمال و جنوب آن بوزد، عفونت هوا و بیماری حیوانات کاهش می یابد.

کیفیت هوای شهر، به عنوان فاکتوری برجسته در انتخاب و امتیاز بندی شهر سالم، تأثیر مستقیم و فزآینده در طراحی معماری شهر اسلامی نیز داشته است. خیابان های بسیاری از شهرهای اسلامی سنگ فرش بود و برای تعدادی از آن ها چون شهر قرطبه حتی پیاده روهایی نیز می ساختند.

خیابان های شهرهایی که مقدار بارندگی در آن ها زیاد بود، مثل شهر صنعا سنگ فرش می شد تا از بوجود آوردن گل و لای پیشگیری شود و حتی شهر صنعا دارای جدول ها و مجراهایی برای هدایت آب باران بود که همه این موارد نشان دهنده اهمیت محیط زیست در اسلام و توجه اسلام بر محیط سالم و سالم بودن انسان ها و تعالی آنها است که به طور مستند در ساخت شهرهای اسلامی به یادگار مانده است.

در شهرهای اسلامی، محتسب به عنوان نماینده اجرایی حکام و قضایی، نقش مهمی در بهداشت محیط زیست شهرها داشت، از جمله نظافت معابر که اجازه نمی داد کسی زباله خود را در کوچه و معابر بریزد و همچنین کسی حق نداشت فاضلاب منزل خود را در کوچه ریخته و نیز اجازه نمی داد که آب باران و گل و لای ناشی از آن در معابر به حال خود رها شود و مردم را مکلّف می کرد تا آن را برطرف کنند.

موضوع مهم دیگری که دخالت مستقیم بر قوانین اسلامی را در محیط زیست نشان می دهد این است که از نظر اسلام در زندگی شهری اگر نوع حرفه شخص ایجاب کند که صاحب آن حرفه از فضای خارج دکان استفاده کند و این استفاده موجب لطمه زدن به محیط زیست شود، بایستی آن حرفه و دکان را به اطراف یا خارج شهر منتقل کرد. به همین دلیل قصابها از ذبح دام بر در دکانهایشان منع شدند و موظف بودند تا دام ها را در کشتارگاه که در بیرون شهر قرار داشت ذبح کنند و به همین دلیل است که می بینیم در شهرهای اسلامی، بازارهای گوشت در نزدیکی دروازه های خارجی شهر قرار داشتند که جلوه زیبایی دیگر از تمدن اسلامی است.

در دستورات الهی دین مبین اسلام آب اهمیت ویژه ای دارد. ابن ربیع بر اهمیت آب شیرین در انتخاب موقعیت بنای شهر تاکید می ورزد و می گوید: بر حاکم لازم است که «آب شیرین و سالم را به شهر هدایت کند تا مردم بدون تحمل رنج به آن دست یابند.»

توجه همه جانبه اسلام به محیط زندگی شهری مردم تا حدی است که حتی مؤذن مسجد را از رفتن بر بالای ماذنه ای که مشرف بر خانه های مردم بود و حریم آن ها هتک می کرد منع می نماید و در شهرهایی چون کوفه، محتسب اجازه نمی داد کسی از ماذنه مسجد بالا رود مگر افرادی که نابینا بودند.

[ ۱۳۸٩/٧/۱٤ ] [ ۱٠:۱٢ ‎ق.ظ ] [ حسینعلی ستوده ]

[ نظرات () ]