فصلنامه افق طلائی سلامت

معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی زابل

نقش غذا در مراقبت از استخوانهای نیرومند

نقش غذا در مراقبت از استخوانهای نیرومند

گردآورنده : حبیب اله شهرکی واحد معاونت غذا و دارو کارشناس مواد خوراکی ، آشامیدنی ، آرایشی و بهداشتی

منابع : میرنظامی ضیابری ، دکتر سیدحسین و حمیدی اصفهانی ، دکتر زهره و فائز،  مهندس معصومه از مایکروویو چه می دانید چاپ اول 1381 انتشارات علوم کشاورزی

قامت راست و حالت فنری اندامها و ستون مهره ها از ویژگیهای جوانی است. از سوی دیگر چنانچه استخوانها پوسیده شوند ، گردن استخوانهای ران و مچ دستها شکننده و ستون فقرات خمیده می شوند .  به این کاهش تراکم استخوانی ، پوکی استخوان می گویند . پوکی استخوان به ویژه در خانمها ، پس از شروع دوران


یائسگی شایع است . پوکی استخوان در برخی جوامع کمتر دیده می شود . تغییر رژیم غذایی و روش زندگی ممکن است به پیشگیری از بروز این بیماری کمک کند . گرچه غذاهای موثر در این پیشگیری ممکن است دور از انتظار ما باشند .

صاحبان صنایع شیری غرب ، مساله پیشگیری از پوکی استخوان را وسیله ای تبلیغاتی برای فروش محصولات خود قرار داده اند . شیر ظاهرا پاسخگوی این مشکل نیست . در کشورهایی که فراورده های شیری جزو غذاهای معمولی است ، شکستگی گردن استخوان ران ، عملا بیشتر از سایر کشورهاست . بیشتر بررسیهای انجام شده نشان می دهند که فرآورده های شیری اثری اندک بر پوکی استخوان دارند . شگفت انگیزتر اینکه ، وقتی پژوهشگران کاهش تراکم استخوانی را در خانمها پس از شروع دوران یائسگی ارزیابی کردند معلوم شد که مصرف کلسیم اثر ناچیزی در حفظ تراکم استخوان ستون فقرات دارد . کلسیم در تراکم استخوانی ، از جمله در تراکم استخوان گردن ران که در آن شکستگیهای عمده رخ می دهد ، نیز کم اثر یا به کلی بی اثر است . همچنین برخی پژوهشها نشان داده اند که ، مصرف کلسیم در تراکم استخوانهای ساعد اثر کمی دارد . بنابراین تا مادامی که کمبود کلسیم نداشته باشید ، از کلسیم و فرآورده های شیری در این زمینه کار چندانی ساخته نیست . به طوری که در مجله علمی ساینس شماره تول ماه اوت 1986 اشاره شده ،شواهد نشان می دهد بین مصرف کلسیم و تراکم استخوانها ، رابطه ای وجود ندارد .

حال ببینیم چگونه میزان کلسیم استخوان ها به شیوه ای دقیق ، به وسیله هورمونهای بدن تنظیم می شود . مصرف کلسیم اضافی نمی تواند این هورمونها را ، وادار به ساختن ماده استخوانی بیشتر کند . درست همان گونه که با بردن آجر اضافی به کارگاه ساختمانی ، سازندگان وادار به ساختن بنای بزرگتر نخواهند شد .

به نظر می رسد مصرف کلسیم نه تنها پس از شروع یائسگی از تراکم استخوان نمی کاهد ، بلکه پس از آن هم سازگار نیست . پژوهشگران دانشگاه مادیسون آمریکا میزان مصرف کلسیم را در 300 خانم 20 تا 39 ساله با میزان تراکم استخوانی آنها مقایسه کردند و نتیجه گرفتند که کلسیم تاثیر چندانی در تراکم استخوانی آنها نداشته است . چنانچه مقدار کلسیم مصرفی خیلی کم باشد ، شاید سبب کاهش استخوان سازی شود ، اما افزایش مصرف کلسیم ، افزودن بر مقدار آن در رژیم معمولی غذا ، در این امر تاثیری ندارد و رژیم غذایی غنی از کلسیم ، در مقایسه با رژیم غذایی که کلسیم کمتری دارد ، موجب تراکم بیشتر استخوانها      نمی شود .

شیر کلسیم دارد ، لیکن نه در دوران کودکی ضامن ساختن استخوانهای محکمتر است و نه در دوران بلوغ می تواند نگهدارنده استخوانها باشد . برای اکثریت افراد ، راه حل مشکل افزودن بر کلسیم مصرفی نیست ، بلکه برعکس باید در حد توان آن را کم کرد ، گرچه شگفت به نظر می رسد ، اما ممکن است مقصر اصلی در ایجاد پوکی استخوان پروتئین باشد . در رژیمهای غذایی سرشار از پروتئین ، به ویژه پروتئین حیوانی ، کلسیم بیشتری از راه ادرار دفع      می شود . اگر چنین افرادی پروتئین کمتری مصرف کنند ، کلسیم کمتری از راه ادرار از دست می دهند . آنچه در ظاهر رخ می دهد ، اسیدی شدن خون توسط اسیدهای امینه این پروتئین هاست .برای خنثی کردن حالت اسیدی خون ، مواد معدنی استخوان ها و در درجه اول کلسیم وارد عمل و در نتیجه به مقدار بیشتری از راه ادرار دفع می شود .

دراینجا مساله تنها مقدار پروتئین مصرفی نیست ، بلکه بستگی به نوع آن نیز دارد . اسیدهای آمینه گوگرددار به مقدار فراوان در گوشت هست و احتمالا این نوع اسیدامینه بیشتر موجب از دست دادن کلسیم می شود .گوشت هم فسفر دارد که می تواند موازنه کلسیم را مختل سازد . گرچه هنوز نقش فسفر در پوکی استخوان به طور کامل روشن نیست ولی پژوهشگران معتقدند که رژیم غذایی ای که تقریبا فسفر و کلسیم برابر داشته باشد، کلسیم بدن را حفظ خواهد کرد و اگر موازنه این دو به هم بخورد ، به نظر می رسد برای حفظ موازنه کلسیم ، زیان آور باشد .نسبت فسفر به کلسیم در گوشت گاو بسیار بالا یعنی تقریبا 15 به 1 است این نسبت در مرغ 14 به 1 است . در مقایسه ، این نسبت در سبزیها ، موازنه بهتری دارد . این نسبت در هویج 7/1 به 1 و در هلو 2 به 1 و در بروکلی جوشیده 1 به 4/0 است .

گیاهان برگی و میوه ها در حالی که پروتئین حیوانی ندارند ، کلسیم آنها فراوان است . سبزیهایی چون بروکلی و کلم برگی سرشار از کلسیم هستند . به تازگی مجله تغذیه بالینی چاپ آمریکا گزارش کرده که قابلیت جذب کلسیم کلم برگی بیشتر از شیر است و نتیجه گیری می کند که سبزیهایی همانند کلم برگی را ، از نظر میزان کلسیم قابل جذب          می توان حداقل به خوبی شیر دانست .

هورمونها نقش عمده ای در حفظ استحکام استخوان دارند . پس از شروع یائسگی چون کاهش تراکم استخوانی شدید است پزشکان هورمون جایگزینی به صورت دارو تجویز می کنند . این نوع درمان ، در به تاخیر انداختن پوکی استخوان موثر است ، گرچه اثرکلی آن بر سلامتی هنوز مورد بحث و گفتگو است . ورزش نیز در حفظ استحکام استخوانها نقش مهمی دارد . چنانچه استخوانها به کار گرفته نشود ، برای حفظ استحکام خود دلیل چندانی ندارند . مصرف الکل و دخانیات پوکی استخوان را تشدید می کند .

مطالب فوق به این مفهوم نیست که بدن ما به کلسیم نیاز ندارد . چنانچه مقدار کلسیمی که به بدن می رسد ، کمتر از 500 میلی گرم در روز باشد ، ممکن است دشواریهایی به وجود بیاید . به هر حال تامین کلسیم مورد نیاز بدن چندان مشکل نیست .

چنانچه می خواهید بنا به دلایلی کلسیم اضافی بخورید ، بهتر است به جای شیر ، از آب پرتقالی که به آن کلسیم اضافه شده ، استفاده کنید . آب پرتقال پروتئین حیوانی ندارد و کلسیم آن به صورت کربنات کلسیم جذب می شود . در مواردی که به بیماران هورمون جایگزینی تجویز می شود ، تجویز کلسیم به هدف جلوگیری از پوکی استخوانها اقدام مفیدی است .

[ ۱۳۸٩/٧/۱٤ ] [ ۱٠:۱٤ ‎ق.ظ ] [ حسینعلی ستوده ]

[ نظرات () ]