فصلنامه افق طلائی سلامت

معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی زابل

مناطق شهری و آلودگی هوا

مناطق شهری و آلودگی هوا

گردآورنده : حبیب اله شهرکی واحد معاونت غذا و دارو کارشناس مواد خوراکی ، آشامیدنی ، آرایشی و بهداشتی

منابع :خالدی ، دکتر شهریار  مبانی محیط زیست چاپ اول 1379 انتشارات شهرآب صفحه 261 الی 263

بوتکین ، دانیل و کلر ، ادروارد ترجمه وهاب زاده ، عبدالحسین شناخت محیط زیست انتشارات جهاد دانشگاهی مشهد صفحه  464 الی 468

انسان از روزی که زندگی اجتماعی را آغاز نمود و از هنگامی که درجه فرهنگی خود را ارتقا ء بخشید، در کنار پیشرفتها با یک معضل مواجه شد که آلودگی هوا نام گرفت . البته نوع ، کمیت و کیفیت آلودگی به ساختار فرهنگی ، اجتماعی واقتصادی یک شهر


یا کشور بستگی دارد . البته هنوز  " مه دود " فتوشیمیایی لوس آنجلس ، مه دود لندن و نیویورک که در دهه های 1950 و 1960 اتفاق افتادند در ایران مشاهده    نشده اند .

هرجا که صحبت از منابع متعدد انتشار آلودگی هوا در یک منطقه ی وسیع باشد در هرحال امکان تشکیل مه دود وجود دارد . اینکه آلودگی هوا پیش می آید یا نه ، بستگی به نحوه ی پستی و بلندی و شرایط جوی منطقه دارد ، زیرا این عوامل میزان نقل و انتقال آلاینده ها از کانون انتشار و تبدیل آنها به ترکیبات بی ضرر را معین می کنند .

تاثیر شرایط آب و هوایی و پستی و بلندی

شرایط آب و هوا معین می کند که آیا آلودگی هوا یک درد سر عادی است یا اینکه یک مشکل عمده ی بهداشتی . آثار اصلی آلودگی هوا به صورت آسیب به گیاهان سبز و وخامت بیماریهای مزمن در انسان است . قسمت عمده ی این تاثیر در نتیجه ی تماس طولانی با تراکمهای نسبتا کم این مواد سمی پیش می آید .

شهرهایی که در دره یا کاسه های پستی و بلندی واقع شده و اطراف آنها را کوه احاطه کرده بیش از شهرهای جلگه های باز آسیب پذیر هستند . کوههای اطراف و بروز وارونگی دما مانع از حمل آلاینده ها بر اثر باد و سیستم های جوی می شود .

امکانات آلودگی هوای شهری

ظرفیت آلودگی هوا در یک منطقه ی شهری به عوامل زیر بستگی دارد :

-          میزان انتشار آلاینده ها برحسب واحد سطح

-          موقعیت زیربادی آن نقطه که توده های هوای شهری از فرازش می گذرند

-          سرعت متوسط باد

-          ستونی از لایه های پایین هوا که در آن یک آلاینده ی بالقوه در نهایت به طور کامل مخلوط می شود .

تراکم آلاینده ها در هوا نسبت مستقیم با دو عامل اول دارد

آلودگی هوای شهر با افزایش دو عامل دیگر که که عوامل جوی هستند ( سرعت باد و ارتفاع اختلاط ) کاهش می یابد . هرچه سرعت باد بیشتر و لایه های مخلوط شونده تا ارتفاع بالاتر باشد آلودگی کمتر است . با فرض ثابت بودن میزان انتشار آلاینده های هوا وقتی یک ستون هوا از شهر می گذرد هرچه رو به جلو می رود مقدار بیشتر و بیشتری آلاینده در خود جمع می کند . لایه های وارونه همچون یک سرپوش عمل می کند اما در نزدیکی یک مانع زمین شناختی نظیر کوه ممکن است تاثیر دودکشی به وجود آید و آلودگی از فراز کوه به طرف دیگر آن سرازیر شود .

در کشور پهناوری مثل ایران پدیده آلودگی نمی تواند قدمت زیادی داشته باشد ، ولی به دلیل تجمع بیش از حد و بی رویه در برخی شهرها مثل تهران با چنان مشکلی مواجه شده ایم که مبارزه با آن نیاز به سرمایه زیاد و نیروی متخصص و فعال دارد . متاسفانه پایتخت ایران در ردیف سه شهر آلوده جهان قرار گرفته است . البته در ارتباط با مبارزه در برابر آلودگی هوا در ایران کمتر کار شده است

البته همواره بین آلودگی هوا و عنصرها و شرایط آب و هوایی و نیز توپوگرافی و دیگر عاملهای جغرافیایی ارتباط تنگاتنگی وجود دارد . به عنوان مثال تهران در کوهپایه های جنوبی البرز قرار دارد و کویر نمک در جنوب آن واقع است . دشت تهران از این بابت در چاله ای قرار دارد که در شرایط هوای پایدار بسیاری از آلاینده های سنگین تر در آن نشست می کنند ، به عبارت دیگر در سطح زمین که انسان و گیاه وجود دارند ، با گازهای خطرناک مواجه می شویم .

مساله دیگر در مورد ارتباط آلودگی هوا و شرایط جوی ، مورد  " وارونگی دما " یا اینورژن است.

بطورخلاصه به مهمترین منابع آلودگی تهران اشاره می کنیم :

1-       آلودگی طبیعی ناشی از گرد و غبار به دلیل مجاورت تهران با کویر نمک و بیابانهای واقع در غرب و شرق آن .

2-     ترافیک سنگین و وجود ماشینهای قدیمی گازوییل سوز ( بیشتر اتوبوسهای دولتی و..) و اختلال در سیستم سوخت اتومبیل ، کافی و مناسب نبودن سیستم مترو و شبکه اتوبوسرانی که باعث شود تا شهروندان از خودروهای شخصی استفاده نکنند .

3-       وجود پالایشگاه تهران در فاصله 25 کیلومتری جنوب شهر که حداکثر ارتفاع بلندترین دودکش آن 80 متر است ( به عنوان یکی از منابع آلوده کننده تهران )

4-       استقرار کارخانه های آجرسازی ، گچ ، سیمان و دیگر مراکز تولید مصالح ساختمانی در قسمت های جنوبی ، جنوب خاوری تهران با دودکشهای 4-3 متری

5-     استقرار نواحی صنعتی در طول جاده ها بزرگراه های تهران آلاینده های این مجموعه های صنعتی در باختر تهران بیشتر توسط بادهای غربی به سوی تهران حمل می شوند .

6-       کارخانه های تولید نیرو در داخل شهر

7-     شوفاژها و گرم کننده های خانگی و بخش خدمات ، کارگاههای کوچک در شهر، حمامهای عمومی و نانوایی ها... در آلوده سازی شهر تهران به ویژه در فصل سرد نقش بسزایی دارند .

به طور کلی نظام باد و پایداری هوا در شهر تهران از جمله مهمترین مشکلات در تجمع آلاینده ها را در تهران به وجود می آورند . به دلیل کمی سرعت باد و به علت وجود طبقات پایدار ( تمام نقاط شهر تحت تاثیر ترافیک سنگین است ) آلاینده ها در سطح شهر تجمع می یابند .

روند آینده ی نواحی شهری

دیدگاه خوشبینانه در مورد آلودگی هوای شهرها در آینده حاکی از آن است که کیفیت هوا بهبود خواهد یافت زیرا اولا اطلاعات ما از منابع آلودگی هوا بسیار است و ثانیا روشهای موثر در کاستن از آن به وجود آمده است. اما دیدگاه بدبینانه نظرش بر این است که گرچه اطلاعات ما از منابع آلودگی و نحوه ی کاستن از آن بسیار است اما این فشار جمعیت و اقتصاد است که می گوید در بسیاری از نواحی جهان چه باید پیش آید . بنابراین کیفیت هوا ( آلودگی بیشتر) در بسیاری از نقاط بدتر خواهد بود . کیفیت هوا در بخشهای بزرگی از نواحی شهری کشورهای در حال توسعه ، علی رغم کوشش آنها در بهبود وضعیت ، بدتر خواهد شد ، زیرا جمعیت و عوامل اقتصادی احتمالا بر بهبود آلودگی هوا خواهد چربید.

اما احتمال دارد که کیفیت هوای نواحی بزرگ شهری در کشورهای پیشرفته و مرفه طی سالهای آینده بهتر شود . مثلا ناحیه ی شهری لوس آنجلس ، با بدترین وضعیت آلودگی هوا در امریکا ، اکنون به تدریج از پس مشکلات آلودگی بر می آید. که اصلاح این وضعیت نیازمند کوششهای عظیمی است که با آنچه در گذشته به صورت تلاش عده ای محدود انجام می شد ، تفاوت بسیار دارد . یک طرح جدید چند جانبه ی بهبود کیفیت هوا تمامی ناحیه ی شهر را در بر می گیرد . این طرح از جنبه های زیر تشکیل شده است :

-          راهبردهای تقلیل دهنده ی مصرف اتومبیل و کاستن از شمار آنها

-          مهار دقیق تر و جدی تر از انتشار آلودگی از اتومبیلها

-          الزام به استفاده از اتومبیل هایی که میزان آلودگی آنها صفر باشد ( اتومبیل برقی )

-          ملزم کردن مسوولان تولید بنزین به تجدید فرمول آن به نحوی که تمیزتر بسوزد .

-          بهبود حمل و نقل عمومی و ترغیب مردم به استفاده از آن

-          همپیمایی اجباری

-          نظارت بیشتر برآن دسته از فعالیتهای صنعتی و خانگی که معلوم شده به آلودگی هوا می افزایند .

 

حتی اگر تمام تدابیر پیش گفته در یک منطقه شهری به اجرا درآید ، باز هم چنانچه مهار جمعیت در مناطق شهری صورت نگیرد مشکلات عمده کیفیت هوا پابرجا خواهد ماند.

[ ۱۳۸٩/۱۱/۱٩ ] [ ٧:۳٤ ‎ق.ظ ] [ حسینعلی ستوده ]

[ نظرات () ]