فصلنامه افق طلائی سلامت

معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی زابل

تعیین کننده های اجتماعی سلامت

تعیین کننده های اجتماعی سلامت

تهیه و تنظیم : حسینعلی ستوده

منبع : تعیین کننده های اجتماعی سلامت مرکز بین المللی بهداشت و جامعه سازمان بهداشت جهانی ترجمه دکتر زارع محمد زهراوی فرحناز - ویرایش دوم نشر تدبیر سال 1383

بسیاری از افراد گمان می کنند که آنچه سلامت آن ها را تامین می کند صرفا رعایت نکات بهداشتی و بهره مندی از تغذیه غنی و سرشار از مواد مورد نیاز بدن است . علاوه بر آن می دانند


که عوامل وراثتی نیز می تواند در این میان موثر باشد .

لیکن با یک نگاه دقیق به وضعیت جامعه و واقعیت های موجود در آن در می یابیم که این عوامل تنها بخش اندکی از نیازهای سلامت انسان و جامعه را هدف قرار می دهد .

بطورکلی تعیین کننده های اجتماعی سلامت عبارتند از :

1- طبقه اجتماعی : در یک جامعه هر چه وارد طبقات اجتماعی پایین تر شویم ، امید به زندگی کوتاهتر و اکثر بیماریهای شایعتر میشوند. در این راستا سیاست بهداشتی باید تعیین کننده های اقتصادی اجتماعی سلامت را مهار نماید .

2- استرس  : شرایط استرس زا مردم را نگران ، مضطرب و ناسازگار می سازد و از این رو مخرب سلامتی است و منجر به مرگ زودرس میشود .

3- زندگی اولیه : یک شروع خوب در زندگی یعنی حمایت از مادران و فرزندان جوان . اثر سلامتی در آموزش و رشد اولیه یک عمر باقی می ماند.

4- انزوای اجتماعی : جائیکه کیفیت زندگی پایین است طول عمر کوتاه می شود. مشقت و رنجش ، فقر ، انزوای اجتماعی و تبعیض به قیمت زندگی ها تمام می شود .

5- کار : استرس در هنگام کار خطر بیماری را افزایش می دهد . افرادی که کنترل بیشتری بر کارهایشان دارند از سلامتی بهتری برخوردارند.

6- بیکاری : امنیت شغلی باعث افزایش سلامتی ، رفاه و رضایت شغلی می شود . میزان بیکاری بالا موجب بیماری و مرگ زودرس می گردد.

7- حمایت اجتماعی : دوستی ، روابط خوب اجتماعی و شبکه های حمایتی قوی باعث ارتقاء سلامتی در خانه ، کار و جامعه می گردند.

8- اعتیاد : افراد به الکل ، مواد مخدر و دخانیات رو می آورند و از این امر رنج می برند اما این امر متاثر از محیط اجتماعی گسترده تری است

9- غذا : از آنجایی که بازارهای جهانی کنترل غذایی را اجباری ساخته اند غذای سالم یک موضوع سیاسی محسوب میشود.

10- حمل و نقل : حمل و نقل سالم یعنی رانندگی کمتر و راه پیمایی و دوچرخه سواری بیشتر که توسط حمل و نقل عمومی پشتیبانی گردد.

شرایط ضعیف اجتماعی اقتصادی در طول زندگی بر سلامتی تاثیرگذار است . افرادی که در طبقات پایین اجتماعی قرار گرفته اند حداقل دو برابر افرادی که در طبقات بالاتر هستند دچار بیماری جدی و مرگ زودرس می شوند . حتی در میان طیف کارکنان اداری ، آن دسته که از طبقه پایین تری برخوردارند بیشتر از کارکنان طبقه بالاتر از بیماری و مرگ زودرس در رنج می باشند . علل مادی و روانی اجتماعی از قبیل سرمایه کم خانواده ، تحصیلات پایین ، شغل نامطمئن ، زندگی در خانه های نامناسب در ایجاد این تفاوت ها سهم دارند که در نهایت اثرات آن ها منجر به بروز بیماری ها و یا مرگ زودرس می گردند .
از سویی دیگر یک شروع خوب در زندگی یعنی حمایت درست و متناسب مادر از کودک برای یک عمر باقی خواهد ماند و پایه سلامت دوران بزرگسالی ریشه در دوران کودکی و حتی قبل از تولد دارد . رشد نامطلوب جنین خطری برای سلامتی آتی فرد است .

استرس در هنگام کار خطر بیماری را افزایش می دهد . افرادی که کنترل بیشتری بر کارهایشان دارند از سلامت بهتری برخوردارند . روش های مدیریت و روابط اجتماعی حاکم در محیط کار بسیار موثر است . وقتی فرصت استفاده از مهارت برای کارگر و یا کارمند وجود نداشته باشد و از اختیارات کمتری در تصمیم گیری برخوردار باشد سلامتی اش مخدوش می شود . تا آن جا که افزایش خطر کمردرد ، درد در ناحیه پشت و بیماری های قلبی عروقی ارتباط قوی با قدرت کنترل پایین در حیطه کاری دارد . دریافت پاداش های ناکافی در برابر تلاش های کاری نیز خطر بیماری های قلبی عروقی را افزایش می دهد .

امنیت شغلی باعث افزایش سلامتی ، رفاه و رضایت شغلی می شود . میزان بیکاری بالا موجب بیماری و مرگ زودرس می شود . این امر نه تنها برای افراد بیکار رخ می دهد بلکه برای خانواده های آنان نیز تاثیر سوء دارد . جالب است که بدانیم این اثرات ، پس از بیکاری قطعی عارض نمی شود بلکه صرفا وقتی فرد شغلش را در معرض تهدید ببیند ، ما شاهد این اثرات خواهیم بود . افسردگی ناشی از ناامنی شغلی هم چنین باعث افزایش بیماری های قلبی عروقی و ابتلای به آن می شود .

حمایت اجتماعی و روابط سالم نیز سهم چشمگیری در سلامت دارد . شکست اجتماعی ، اثراتی چون اعتیاد و وابستگی به مواد مخدر و الکل و تبعات آن هم چون تصادفات ، خشونت ، مسمومیت ، خودکشی و ... دارد .

رژیم غذای نامناسب بیماری های ناشی از سوء تغذیه را به همراه دارد و این بیماری های در بروز بیماری های قلبی عروقی ، دیابت ، سرطان ، بیماری های چشمی ، چاقی و مراقبت های دندان نقش دارد . از سویی دیگر تغییر در سبک زندگی ، تحول در سیستم تغذیه ای را نیز به همراه داشته است که چاقی به عنوان بیماری شایع در اثر تحولات تغذیه ای مورد مشاهده در سطح جهانی است .

از عوامل دیگر در ارتقای سلامت ، حمل و نقل و ترافیک است. ماشینی شدن زندگی باعث کم تحرکی در امور شغلی گردیده و چاقی را افزایش داده است . گسترش فرهنگ پیاده روی و استفاده از دوچرخه به عنوان وسیله نقلیه سالم ، ورزشی است که علاوه بر آن که احساس سلامتی به فرد می دهد ، موجب پیشگیری از افسردگی در سالمندی نیز می گردد . از سویی دیگر کاهش آلودگی های هوا را نیز در پی خواهد داشت و به لحاظ آینده اکولوژیک شهری نیز از اهمیت زیادی برخوردار است .

 آن چه گفته شد مختصری است از نابرابری های اقتصادی اجتماعی که از ریشه ای ترین عوامل تاثیر گذار بر سلامت محسوب می شوند . لذا همکاری های میان بخشی و سیاست گذاری دقیق در این امر باید مورد توجه قرار گیرد . به طور مثال امید به زندگی در مردم ایران بعد از انقلاب اسلامی و در نتیجه رشد و پیشرفت های چشمگیر در ارتقای شاخص های بهداشتی 13 سال افزایش یافته است . آن چه موجب ارتقای این شاخص شده است افزایش کیفی مراقبت های بهداشتی است اما باید بدانیم هنوز همین شاخص در مناطق مختلف تفاوت های بسیاری دارد . و برای دستیابی به عدالت در سلامت و افزایش بیشتر شاخص های سلامت باید رویکرد بیماری محور در سلامت ، به رویکرد سلامت نگر تغییر یابد تا سایر عوامل نیز مورد توجه واقع شوند .

[ ۱۳۸٩/۱۱/۱٩ ] [ ٧:٤۸ ‎ق.ظ ] [ حسینعلی ستوده ]

[ نظرات () ]