فصلنامه افق طلائی سلامت

معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی زابل

نوبت کاری و مشکلات سلامت

نوبت کاری  و مشکلات سلامت

 تهیه وتنظیم : سمیه سامانی . کارشناس بهداشت حرفه ای. معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی زابل  / شهزاد پورمیر. کارشناس مسئول  بهداشت حرفه ای . مرکز بهداشت زابل

منابع :

1- کتاب  مهندسی عوامل انسانی در صنعت و تولید  تالیف مارتین هلاندر ترجمه دکتر علیرضا چوبینه

   www.daneshju.ir2- 

www.savehoh.blogfa.com3-

 

نوبت کاری ، پدیده ی اجتماعی نوینی  نیست . در روم باستان ، به منظور کاهش حجم رفت و آمد وسایل نقلیه و جلوگیری از بسته شدن گذرگاه ها ، حمل و نقل مواد و کالا ، الزاما" در شب انجام می شده است . بعد  از اختراع لامپ از سوی ادیسون ، نوبت کاری ، به دلایل بی شماری 


گسترش یافت :

1-      فرآیندهای صنعتی : صنایعی نظیر نیروگاههای برق ، صنایع فولاد ، پالایشگاها و ... را نمی توان شب متوقف کرد و بامدادان دوباره به راه انداخت .

2-      فشارهای اقتصادی : شرکت ها و کارخانجات بدلیل بکارگیری نیروی کار کمتر، جذب  کارکنان جدید و صرف هزینه برای تهیه ماشینهای تولید بیشتر در اجرای برنامه های نوبت کاری برای پرسنل خود مصمم تر هستند.

3-      نیازهای بخش خدماتی : مشاغلی وجود دارند که شرایط آنها  نیازمند ارائه خدمت در طول شبانه روز می باشد  برای نمونه ، پرستاران ، پزشکان ، نیروهای انتظامی ، شاغلان سیستم ترابری و ...

نوبت های کار معمولا" به صورت نوبت بامداد( 6 بامداد تا 2 پس از نیمروز ) ، نوبت پس از نیمروز ( 2 پس از نیمروز تا 10 شب )  و نوبت شب ( 10 شب تا 6 بامداد)  مشخص می شوند که دارای نامهای رایج دیگر نیز هستند : " نوبت روز " ، " نوبت معلق " و " نوبت قبرستان " یا به بیانی ساده تر ، نوبت یک ، نوبت دو ، نوبت سه .

تغییرات 24 ساعته یا ریتم  سیرکادین :

انسانها از نظر زیست شناسی گونه‌ای روز مدار شناخته شده اند که در طول ساعتهای نور روزانه، عملکرد بهتری داشته، در طول شب راحت تر می خوابند. در بدن ساعتهایی وجود دارند که دمای بدن، سیستم گوارش، عملکرد کلیه، فشار خون و ترشحات هورمونی را تنظیم می‌کنند. چرخه دمایی بدن، میزان متابولیسم کلی را منعکس می سازد. همان گونه که دمای بدن پایین می آید، بدن سست شده احساس خواب به فرد دست می دهد. در فردی که برای مثال روز کار است دمای بدن پیش از برخاستن از خواب شروع به بالا رفتن می کند. دما طبق عملکرد روزانه، ساعت 9 شب به اوج خود می رسد. در ساعتهای خواب، فشار خون افت می کند، ضربان قلب و میزان تنفس پایین آمده، بدن منابع‌اش را به ترمیم و حفظ و نگهداری سوق می دهد. برنامه طبیعی فعالیت روزانه با چرخه دمای بدن هماهنگ است. اما وقتی شب کاریم این برنامه از حالت عادی خود خارج می شود. این ساعت بدن قابل انطباق است، اما کار کردن در زمان های گوناگون بدون الگوی منظم پیش بینی شده این انطباق، امکان پذیر نیست و باعث اختلال در فعالیتهای متابولیکی و رفتاری انسان می شود.

سخن انطباق کامل با نوبت های شب کاری یک نظریه نا ممکن است که دلایل فراوانی برای این عدم تطابق ، وجود دارد که یکی از آنها نور روز است . نور روز راهنمایی بسیار نیرومند در تعیین زمان است . مطالعات اخیر نشان داده اند که هنگام نوبت شب ، رویارویی با شدتی برابر با نور روز ، موجب افزایش هوشیاری فرد می شود . در واقع این روشنایی شدید موجب توقف تولید و ترشح هورمون ملاتونین بعنوان هورمون القا کننده ی خواب می شود . علاوه بر تاثیر نور روز ، کلیدهای  زمانی محیطی و اجتماعی دیگری وجود دارند مثلا خواب روز شاغل شب کار ، در اثر صدای محیطی و فعالیتهای روزانه و نیز بی توجهی خانواده و دوستان مختل می شود .

مشکلاتی ناشی از نوبت کاری :  شب کاری مشکلاتی را برای انسان به ارمغان می آورد که برخی از آنها کاملا" اثبات شده است :

1-      مشکلات گوارشی : در میان کارکنان نوبت کار ، گسترش ناراحتی های دستگاه گوارش ، به میزان شایان توجه ، بیشتر از کارکنان دیگر است . برخی از این ناراحتی ها ،  بدلیل وابستگی شدید اشتها به چرخه ی سیرکادین بوجود می آید . این کارکنان در زمان نامناسب احساس گرسنگی  کرده و در زمان نامناسب به اجابت مزاج نیاز دارند. در اغلب کارکنان شب کار میزان استفاده از تنقلات و غذاهای کم ارزش زیاد می باشد که همراه تغییرات چرخه سیرکادین شده و شیوع اختلالات گوارشی نظیر تهوع، زخمهای گوارشی، یبوست، کولیت و غیره را سبب ساز می شود .

2-      بیماریهای قلبی – عروقی : بررسی‌ها نشان می‌دهند که بیماریهای قلبی و عروقی و حملات قلبی در میان افراد نوبتکار نسبت به افراد روز کار بیشتر دیده می شود . بیماریهای قلبی و عروقی در افراد نوبتکار فقط در افراد مربوط به عادت غذایی نا مناسب نیست بلکه کمبود خواب ، افزایش استرس ( در اثر شیفت از روز به شب ، ساعت کار طولانی، بار کاری بالا و برنامه های کاری غیر منظم )، افزایش فشار خون، استعمال سیگار و کاهش فعالیت‌های فیزیکی بدن نیز می تواند به بیماری‌های قلبی و عروقی کمک کند.

3-      میزان بروز خستگی : بطور میانگین ،افراد  شب کار یک ساعت و نیم کمتر می خوابند .

4-      مختل شدن زندگی اجتماعی : شب کاری سبب می شود فرد نتواند در گردهمایی های خانوادگی ، دوستانه و دیگر فعالیتهای اجتماعی شرکت کند . به استناد یک  تحقیق انجام شده ،  اثر نوبت کاری بر فعالیتهای اجتماعی و فعالیتهای اوقات فراغت به شرح ذیل بوده است .

زمان کافی برای :

نوبت کاران

( درصد)

روزکاران

( درصد)

مناسبت های اجتماعی

13

78

مناسبت های فرهنگی

28

89

همنشینی با دوستان

20

87

رسیدگی به خانواده

28

89

پرداختن به سرگرمی ها

33

83

 

5-      کاهش بهره وری :  کاهش بهره وری در کارهای فکری بیشتر از کارهای دستی – مهارتی و کارهای دستوری است .

6-      ایمنی : فراوانی خطاهای انجام شده در ساعات شب کاری بیشتر از ساعات  کاری دیگر  گزارش می شود  بر اساس تحقیقات  در امریکا میزان بروز تصادفا رانندگی در ساعت  5 بامداد ، 20 برابر بیشتر از میزان تصادفات در ساعت  12 نیمروز می باشد.

بهبود شرایط نوبت کاری به روش :

     نوع کار : طول نوبت کاری به نوع کار بستگی دارد برای کارهای سبک می توان شیفت های کاری را بطور 12 ساعته تنظیم کرد . در کارهای جسمانی سنگین یا کارهای فکری پیچیده ، نوبت کاری نباید از 8 ساعت تجاوز کند و در هنگام شب حتی می تواند تا 6 یا 7 ساعت تقلیل یابد .

می توان برنامه نوبت کاری را به شیوه های زیر تنظیم کرد تا امکان تطابق بهتر با شرایط شب کاری فراهم شود :   ( 8 ساعت صبح ، 9 ساعت نیمروز ، 7 ساعت شب ) یا ( 8 ساعت صبح ، 10نیمروز ، 6  ساعت شب ) یا (9 ساعت صبح ، 9 ساعت نیمروز ، 6 ساعت شب )

برنامه های نوبت کاری : در باره چگونگی برنامه نوبت کاری و گزینش آنها دیدگاه های مختلفی وجود دارد اما رعایت چند اصل ، آن را مطلوبتر می کند :

-       پس از هر نوبت شب ، دست کم 24 ساعت استراحت وجود داشته باشد .

-        تنظیم جهت چرخش شیفتهای کاری به جلو و  در جهت چرخش عقربه های ساعت ( یعنی از نوبت  صبح به نیمروز و سپس شب ) 

-        تنظیم الگوهای نوبت کاری با چرخش سریع رو به جلو به روشهای معروف :  چرخش 2-2-2 ، چرخش 3-2-2

-       آغاز نوبت نخست در ساعت 7 یا 8 صبح بجای 6 صبح

گزینش افراد مناسب برای نوبت کاری :  اگر چه برخی انسانها برای انجام نوبت کارها داوطلب می شوند اما باز ممکن است در تطابق با نوبت کاری به مشکل دچار شوند . عوامل گوناگونی وجود دارند که به وسیله آنها می توان پیش بینی کرد که افراد ، به کار در نظام نوبت کاری مناسب هستند یا نه .  عوامل فردی که احتمال مشکلاتی را در تطابق با نوبت کاری سبب می شود :

تنها زندگی کردن  ، ابتلا به بیماریها و اختلالات گوارشی و معدی ، نبود امکانات خواب مناسب ، سن بیشتر از 50 سال ، بامدادگرایی و سحر خیزان ، دو شغلی بودن یا انجام کارهای سنگین در خانه ، ابتلا به صرع .

[ ۱۳۸٩/۱۱/۱٩ ] [ ٧:٥۸ ‎ق.ظ ] [ حسینعلی ستوده ]

[ نظرات () ]