فصلنامه افق طلائی سلامت

معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی زابل

مبانی طب سنتی ایران

مبانی طب سنتی ایران

اعظم اوین شبکه بهداشت و درمان زهک

منبع : ولایتی علی اکبر - تاریخ فرهنگ وتمدن اسلام وایران  - دفتر نشر معارف  - چاپ دوم 1390

تاریخ سرگذشت انسان است از لحظه پانهادن بر عرصه وجود وسرشار از تجربیات نیاکان . هویت ،وجود و سلامت ما ریشه در گذشته مادارد ودر گذشته نیز دغدغه انسان حفظ سلامتی بوده است و با توجه به اینکه گذشته چراغ راه آینده است . توصیه های طب سنتی در شناخت وحفظ سلامتی می تواند در کنار روشهای نوین یاریمان کند . 

مزاج در لغت به معنی در هم آمیختن


است و در طب سنتی ایران به مفهوم کیفیت یکسان و جدیدی است که در نتیجه آمیختن ارکان ( خاک ، آب ، هوا ، آتش ) با یکدیگر و فعل و انفعال آنها به وجود می آید از دیدگاه طب سنتی هر جسم مرکبی از ترکیب هر چهار رکن تشکیل شده و آنچه این اجسام را از هم متفاوت می کند اختلاف مقدار این عناصر است. در جهان بی نهایت مزاج وجود دارد به همین علت است که هیچ دو شخصی یکسان نیستند و بنابراین درمان یک بیماری در دو فرد یکسان نیست. مزاجها به نه دسته تقسیم می شوندکه ممکن است از شرایط محیطی خاص مثل فصل ، سن ، جنسیت ، مکان زندگی تاثیر بپذیرد ( مزاج اکتسابی ).

1ـ مزاج سن : جنین انسان حرارت و رطوبت غریزی را که مایه حیات است ، به هنگام انعقاد نطفه ، از پدر و مادر کسب می کند . هرچه میزان این حرارت و رطوبت بیشتر باشد طول عمر آن شخص بیشتر خواهد بود ، البته به شرط اینکه از آن مراقبت کافی شود و برایش حوادث غیر طبیعی پیش نیاید. مرگ شخص زمانی فرا خواهد رسید که این حرارت و رطوبت پایان پذیرد . دوران حیات انسان بر این اساس به چهار مرحله اصلی تقسیم می شود :

مرحله رشد : از  تولد تاسی سالگی است . در این مرحله بدن پیوسته در حال رشد است و میزان حرارت و رطوبت آن بالاست . نوزاد بیشترین حرارت و رطوبت را دارد و به همین علت است که بیشترین میزان رشد در این مرحله است . علت اختلال  رشد ، بنا به اعتقاد طب سنتی ایران ، به هم خوردن تعادل بین حرارت و رطوبت است ، مثلاً کودکی که بیش از اندازه فعالیت می کند و حرارت او بیش از اندازه است رشد او دچاراختلال می شود.

نکته کاربردی : از این نکته میتوان برای تسریع رشد کودکان کمک گرفت از آنجا که گرمی وتری برای رشد لازم است ، باید به اندازه کافی حرارت و رطوبت به کودک رساند و از غذاهای معتدل مثل نان گندم و گوشت استفاده کرد و از خوراکیهایی مثل کاکائو که باعث افزایش حرارت و غلبه خشکی می شوند پرهیز کرد.

مرحله جوانی : بین سی تا چهل سالگی مرحله جوانی است که طی آن رطوبت غریزی به آرامی از دست می رود و مزاج افراد رفته رفته گرم و خشک می شود در این در این دوره فرد مستعد بی خوابی و اضطراب است

مرحله میانسالی : در مرحله میانسالی از چهل تا شصت سالگی قوای بدن به تدریج تحلیل می رود در این دوره حرارت غریزی افت می کند و مزاج به سمت سردی و خشکی می رود انسان در این دوره مستعد بیماریهای سوداوی مثل بواسیر ،واریس و افسردگی است .

مرحله پیری : این مرحله با ضعف شدید در قوا همراه است و از شصت سالگی آغاز می شود مزاج این افراد سرد وتر است البته بیشتر حکما معتقدند که در سن کهولت مزاج فرد متغییر و تابع شرایط محیط و رژیم غذایی است .

مزاج بدن در سنین گوناگون همواره در تعامل با مزاج ذاتی و موروثی شخص است بنابراین افرادیکه به وراثت مزاج سرد و خشک دارند در سنین کهولت دچار تشدید علائم سردی و خشکی می شوند در حالیکه در سن رشد حال بهتری دارند بر عکس افراد با مزاج گرم و تر در ایام رشد دچار مشکل ناشی از غلبه گرمی وتری می شوند در حالی که  در سنین بالا به اعتدال نزدیکترند.

2- مزاج فصلها : فصول هم روی بدن انسان تاثیر می گذارند و تغییراتی ایجاد می کنند . فصل بهار گرم و تر است در این فصل افرادی که مزاج گرم و تر دارند خصوصا" اگر در رشد باشند مشکلات بیشتری خواهند داشت چون حرارت و رطوبت بر مزاج آنها غلبه میکند.

فصل تابستان گرم و خشک است و علائم گرمی و خشکی در افرادی با مزاج گرم و خشک ( صفراوی ) که در دوره جوانی هم به سر می برند تشدید می شود . در این فصل این افراد و همچنین آنهایی که فعالیت زیادی دارند بهتر است غذاهای سرد و تر مانند لبنیات و آب دوغ خیار و آب میوه و هندوانه بخورند به خصوص افرادی که مزاج گرم و خشک دارند. فصل پاییز سرد و خشک است در این فصل بیماریهای پوستی مثل اگزما و ترک پوست و لبها و نیز بواسیر و افسردگی شیوع بیشتری پیدا می کند . بهتر است در این فصل بیشتر غذاهای گرم و مرطوب مانند بادام  و گوشت گوسفند خورده شود .

فصل زمستان سرد و تر و زمینه ساز تشدید یا بروز بیماریهای بلغمی است  به همین دلیل در افراد بالای پنجاه سال در این فصل بیماری شیوع بیشتری دارد .

نکته کاربردی : امروزه علت بیماریهای گوارشی غلبه سردی است . افراد با مزاج سرد و تر و همچنین افراد مسن ، در زمستان دچار ورم و درد مفاصل میشوند این افراد معمولا با خوردن غذاهای گرمی بخش ماند سیر و سیاه دانه و زنجبیل احساس رضایت بیشتری می کنند.

3- مزاج جنس : مزاج مردان نسبت به زنان گرم تر و خشک تر است در حالیکه مزاج زنان بیشتر به سردی و تری متمایل است به همین علت ذخانمها بیشتر از آقایان دچار بیماریهای سرد وتر مثل ورم ودرد مفاصل می شوند .

4- مزاج مکانها : مکانهای گوناگون در مزاج افراد تاثیر متفاوتی می گذارد و مزاج افراد هر منطقه به جغرافیای آنجا وابسته است مزاج مردم مناطق کوهستانی ، مثل دماوند سرد و خشک است و جوانان با مزاج گرم در فصل تابستان بهتر است به ییلاق بروند و از هوای روح افزا و چشمه های خنک آن بهره ببرند.

مزاج ساکنان مناطق بیابانی مثل استان یزد گرم و خشک است.

مزاج ساکنان مناطق کنار دریا که کوه در جنوب آنها واقع شده مثل حاشیه شمال و حوالی دریای مازندران سرد و تر است . مردم این نواحی به علت رطوبت بالا معمولا آرام و صبورند و از طرفی بیماریهای مفصلی در خانمها شیوع بیشتری دارد به همین دلیل حکما در رژیم غذایی مردم این مناطق به اشکال گوناگون پیاز و سیر قرار داده اند و نیز پاشیدن سیاه دانه روی نان در این مناطق سنتی دیرینه است .

نکته کاربردی : از این نکته می توان در تنظیم مزاج بدن استفاده کرد مثلا اگر مهندس راه ساز جوانی  که عصبی و حساس است در فصل تابستان به مناطق کویری  کشور برود چون تمام عوامل موثر بر مزاج به سمت گرمی و خشکی تمایل دارد و استعداد ابتلا به بیماریهای مزاج گرم در این شخص زیاد است ، برای پیشگیری از بروز این مشکل بهتر است کاهو ، سکنجبین و آب فراوان بخورد و هیجان زده و عصبی نشود با آب خنک حمام کند و از غذاهای گرم مثل سیر و فلفل بپرهیزند و غذاهای سرد و مرطوب بخورد.

هدف طب سنتی ایران حفظ سلامتی و جلوگیری از بیماری و تنظیم روش زندگی همساز با مزاج و خصوصیات ذاتی فردمی باشد.

دستورهای مخصوص هر مزاج

1- مزاج صفراوی (گرم وخشک)

استنشاق هوای تازه ، استفاده از سبزیجات ومیوه به جای گوشت ، استراحت پس  از نهار شش تا هفت ساعت خواب ، نوشیدن آب و مایعات ، فعالیت ورزشی صبح یا شامگاه ، از هوا محیط و فعالیتهایی که باعث گرمی و خشکی می شود بپرهیزند ، از نوشیدن چای و قهوه زیاد بپرهیزند ، از فعالیت بسیار و ورزش شدید بپرهیزند و از عصبانیت هیجانات روانی و زیاد حرف زدن خودداری کنند.

افراد صفراوی مستعد اضطراب ، تنش فکری ، میگرن ، وزوز گوش ، تپش قلب ، اسهال خونی ، انزال زودرس ، تلخی دهان ، افزایش خونریزی هنگام عادت ماهانه ، بی خوابی ، سوزش ادرار و لاغری شدید هستند بهتر است از مواد غذایی جدول 3 و4 استفاده کنند

گوشتها وغذاها

گوشت مرغ ، تخم مرغ ، میگو ، گوشت شتر ، سرخ کردنی و فسنجان شیرین

سبزیها

فلفل ، سیر ، پیاز ، جعفری ، فلفل قرمز ، تره شاهی شوید

آجیل ومیوه

انگور ، خرما ، نارگیل ، کشمش ، موز ، انجیر ، گردو و فندق

دانه ها وحبوبات

نخود ، سیاه دانه ، دانه شنبلیله

لبنیات و روغن ها

روغن آفتابگردان

ادویه و چاشنی ها

دارچین ، زنجبیل ، گردو ، زعفران ، فلفل قرمز

نوشیدنی ها و شیرین کننده ها

عسل ، شربت ، زعفران

غذاها و نوشیدنیهایی که برای افراد صفراوی مناسب نیست (جدول 1)

2- افراد دموی ( گرم وتر ) :

در هوای سرد خود را گرم و در هوای گرم خود را سرد نگه دارند ، در رژیم غذایی میوه و سبزی را برابر گوشت بگنجانند ، بیشتر از هشت ساعت نخوابند و سحر خیز باشند ، غذاهای ملین بخورند ، از هوا و فعالیتهای روانی که باعث افزایش گرما و رطوبت می شود بپرهیزند خصوصا در هوای مرطوب و از نگرانی خشم و هیجان دوری کنند.

افراد دموی مستعد سردرد ، پر خوابی ، هماتوری ، خستگی ، ضعف جنسی ، چاقی و تپش قلب هستند. بهتر است از مواد غذایی جدول 3 و4 استفاده کنند

گوشتها وغذاها

گوشت گوسفند ، بوقلمون ، اردک ، جگر ، کیک و بیسکویت ها

سبزیها

زیتون ، زنجبیل ، پیاز ، سیر

آجیل ومیوه

خرما ، انبه ، بادام ، پسته ، موز ، فندق ، انجیر ، انگور

دانه ها وحبوبات

گندم

لبنیات و روغن ها

روغن آفتابگردان ، زیتون ، کرچک

ادویه و چاشنی ها

فلفل سیاه ، زنجبیل خشک شده ، رازیانه ، نعناع ، آویشن ، شوید

نوشیدنی ها و شیرین کننده ها

عصاره انبه ، آب انگور، آب گرم ، عسل ، شکر ، نمک ، چای گیاهی و غداهای شور و شیرین

    غذاهای که برای افراد دموی مناسب نیست (جدول 2)

3- افراد بلغمی (سرد و تر)

توانایی دستگاه گوارش افراد بلغمی ضعیف است لازم است بین وعده های غذایی آنها فاصله باشد. روزانه دو وعده غذا بخورند اگر بین دو وعده گرسنه شدند میوه و سالاد بخورند. وعده های غذایی سرشار از پروتئین وملینها مثل تخم مرغ ، گوشت ، میگو و جگر بخورند . زمستان و شب در خوردن غذاهای سرد احتیاط کنند

این افراد درمعرض عطسه ، سردرد ، کاهش حافظه ، صرع ، آسم سینوزیت ، التهاب لوزه ها ، رفلاکس معده به مری ، التهاب مفاصل ترشحات زنانه و تاخیر در عادت ماهانه میباشند. بهتر است از مواد غذایی جدول 1و2 استفاده کنند.

گوشتها وغذاها

گاو ماهی رشته اسفناج ماست نشاسته

سبزیها

خیار کدو چغندر کاهو اسفناج گشنیز گوجه فرنگی

آجیل ومیوه

هندوانه توت فرنگی کیوی مرکبات تخم هندوانه تخم کدو

دانه ها وحبوبات

جو

لبنیات و روغن ها

شیر ماست پنیر کشک

ادویه و چاشنی ها

سماق غوره لیمو عمانی تخم کاسنی

نوشیدنی ها و شیرین کننده ها

دوغ لیموناد شربت آلبالو شربت عناب

غذاهایی که برای افراد بلغمی مناسب نیستند( جدول3)

4- افراد سوداوی ( سرد و خشک )

پوست خود را در هوای خشک محافظت کنند ، روز در میان آب هویج و سیب بنوشند ، حمام با آب ولرم و ماساژبا روغنهای مناسب ، ورزش و سفر کوتاه به مناطق مرطوب و معتدل ، ده ساعت خواب در شبانه روز ، از خوردن غذاهای یخ زده و کنسروی و از بی خوابی و کم خوابی بپرهیزند.

غم و تنهایی ، تفکرات دقیق و نگرانی بیش از اندازه موجب تشدید علائم سوداوی می شود .

از هوای سرد و خشک پاییز بپرهیزند این افراد مستعد ابتلا به افسردگی بی خوابی ، نفخ ، بواسیر ، درد معده ، یبوست ، خشکی پوست ، ترک پوست و آترواسکلروز می باشند بهتر است از جدول 1 و2 استفاده کنند.

گوشتها وغذاها

گوشت گاو وگوساله ، شتر ، شتر مرغ ، ماهی ، سیرابی ، پاچه ، صدف ، سوسیس و کالباس

سبزیها

کلم گل ، کلم  ، سیب زمینی ، گوجه فرنگی ، قارچ ، نخود سبز ، لوبیا سبز بادمجان

آجیل ومیوه

تمام میوه های ترش ، لیمو ، آبلیمو ، انار ترش ، گریپ فروت ، توت فرنگی تمشک

دانه ها وحبوبات

ذرت ، ارزن ، جو ، عدس

لبنیات و روغن ها

شیر ، ماست ، کشک

ادویه و چاشنی ها

آلو ، تمبر هندی ، لیمو عمانی ، رب ، آبغوره ، آب لیمو

نوشیدنی ها و شیرین کننده ها

آبمیوه ترش ، چای پرنگ ، قهوه ، شیر ، ترشی ، سرکه ، سس گوجه

غذاهایی که برای افراد سوداوی مناسب نیستند(جدول 4)

 

[ ۱۳٩۱/۱/۳۱ ] [ ۸:٠٢ ‎ق.ظ ] [ حسینعلی ستوده ]

[ نظرات () ]