فصلنامه افق طلائی سلامت

معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی زابل

شیوه صحیح نمونه‏برداری از آب

شیوه صحیح نمونه‏برداری از آب

جهت آزمون‏های باکتریولوژیکی

تهیه وتنظیم : مهدی کیخا صابر کارشناس بهداشت محیط

منابع :

 1 - استاندارد ملی ایران روش نمونه برداری آب                                                                             شماره 2347

2 - استاندارد ملی ایران روش نمونه برداری آب                                                                             شماره 2348

3 -  استاندارد ملی ایران آیین کار آزمون های باکتریولوژیکی آب                                             شماره 4207

4  –  استاندارد ملی ایران آیین کار نمونه برداری از آب جهت آزمونهای میکروبیولوژی          شماره 4208

هدف

هدف از تدوین این آئین کار ، ارائه یک راهنما برای روش و تواتر نمونه‏ برداری از انواع مختلف آب آشامیدنی , آب مصرفی صنایع غذائی


و آب شناگاهها جهت آزمون‏های باکتریولوژیکی می‏باشد.

نکات عمومی

هدف از نمونه‏گیری بدست آوردن قسمت کوچکی از آب است که نمایانگر خصوصیات واقعی منبع اصلی باشد و عوامل مهم آن عبارتند از :  - نقاط نمونه‏گیری , زمان و تناوب نمونه‏گیری و حفظ ترکیبات نمونه تا لحظه آزمون

- نمونه‏ها را باید بطور معمول بدون جداکردن ذرات معلق برداشت و درصورتیکه آب موجود در منبع اصلی دارای مواد کلوئیدی و یا مواد معلق بهم پیوسته باشد . باید نمونه‏ها بطور نسبی نمایانگر این مواد نیز باشد .

- در هر روش نمونه‏گیری قواعد زیر باید بکار رود :

 الف ـ نمونه‏ها باید نمایانگر وضعیت موجود در نقطه نمونه‏گیری باشد .

 ب ـ حجم نمونه باید در حدی باشد که تکرار آزمون به تعداد مورد نظر میسر گردد .

 ج ـ نمونه‏ها باید طبق روشی جمع‏آوری بسته‏بندی و حمل و نقل شود که پیش‏بینی و مراقبت‏های لازم جهت عدم تغییر در ترکیبات و خصوصیات ویژه آن تا مرحله اجرای آزمایش صورت پذیرد .

ظروف مورد استفاده

ظرف مورد استفاده را با توجه به نوع منبع برداشت آب حتماً می بایست از آزمایشگاه بهداشت محیط آب تهیه نمایید در غیر این صورت نمونه برداشت شده فاقد اعتبار می باشد .

رعایت اصول کلی در نمونه‏برداری

-          به منظور پیش‏گیری از آلودگی ثانوی , نمونه‏برداری باید تحت شرایط سترونی انجام پذیرد .

-          توصیه می‏شود هنگام نمونه‏برداری از دستکش لاستیکی یکبار مصرف سترون استفاده نمود .

-          در کلیه موارد باید از لبریز نمودن ظروف از آب خودداری نمود و حداکثر 3/2 ظرفیت ظرف پر شود (و یا 5/2سانتیمتر از فضای بالای بطری خالی گذاشته شود).

-          در صورتی که از آب گندزدایی شده نمونه‏برداری می‏شود , مقدار باقیمانده ماده گندزدا و همچنین PH در حین نمونه‏برداری باید با کیت کلر سنجی اندازه گیری شود .

-          به طور معمول حجم 300 میلی‏لیتر جهت انجام آزمون‏های میکربی کافیست .

-           آب نمونه‏برداری شده باید تا رسیدن به آزمایشگاه و پس از آن تا زمان آزمایش در یخچال و یا در ظروف حاوی یخ (کلد باکس حاوی آیس بگ ) در دمای 2 تا 5 درجه سلسیوس به دور از نور نگه‏داری شوند . توصیه می‏شود نمونه‏ها , حداکثر 6 ساعت پس از نمونه‏برداری مورد آزمون قرار گیرند .

-           حداکثر زمان بین نمونه‏برداری و آزمون 24 ساعت می‏باشد .

-           در مواردی که امکان سرد کردن نمونه‏ها نیست , نمونه‏ها باید حداکثر 2 ساعت پس از نمونه‏برداری آزمایش شوند در غیر این صورت نباید آزمون انجام شود .

-          به منظور تفسیر صحیح اطلاعات بدست آمده از نتایج آزمون , لازم است جزئیات نمونه‏برداری به صورت اطلاعات زیر بر روی ظروف به طریق خوانا و پایدار نوشته شود :

 تاریخ نمونه‏برداری (روز) زمان نمونه‏برداری (ساعت) موقعیت و منبع نمونه‏برداری ( آدرس دقیق ) شرایط آب و هوا در زمان نمونه‏برداری (درجه حرارت محیط)میزان کلر باقیمانده ، میزان ph  ، مشخصات فرد نمونه بردار فرآیندهای انجام شده روی آب و نوع کاربرد آب .

روش نمونه‏برداری

آب آشامیدنی ( شبکه توزیع )

 در صورتی که نمونه از سیستم توزیع برداشته می‏شود و شیرهای نمونه‏برداری متعدد است , بهتر است شیری جهت نمونه‏برداری انتخاب شود که به لوله اصلی نزدیک‏تر است. همچنین از نقاط کور شبکه نیز باید نمونه‏برداری انجام گیرد .

ابتدا قسمت‏های خارجی سر شیر (مانند صافی‏ها , افشانک‏هاو لوله‏های لاستیکی) را برداشته و اجازه دهید آب به مدت 2 تا 3 دقیقه خارج شود . سپس جریان آب را کم کنید و قسمت سر شیر را با استفاده شعله چراغ الکلی و یا از محلول هیپوکلریت سدیم 100 میلی‏گرم در لیتر (Naocl) یا الکل اتیلیک 70 درصد گندزدائی نموده سپس برای مدت 2 تا 3 دقیقه دیگر اجازه دهید آب خارج شود و پس از آن نمونه‏برداری کنید . در صورتی که نمونه‏برداری از شیرهای مخلوط انجام می‏شود , پس از گندزدائی خروجی شیرها , ابتدا شیر آب گرم را مدت 2 دقیقه و پس از آن شیر آب سرد را مدت 2 تا 3 دقیقه باز بگذارید و سپس نمونه را جمع‏آوری کنید و در بطری را بلافاصله ببندید .

آب چاه

 در صورتی که نمونه از چاه با استفاده از پمپ مکانیکی یا دستی گرفته می‏شود , ابتدا به مدت 5 دقیقه آب پمپ شده را بیرون بریزید , و پس از گندزدائی خروجی پمپ مجددا مقدار دیگری آب بیرون ریخته شود , سپس مستقیمأ درون بطری نمونه‏برداری کنید .

آب سطحی

بطری را نزدیک محل نمونه‏بردار نگه دارید و در حالی که درب بطری در یک دست قرار دارد با دست دیگر گردن بطری را تا عمق 30 سانتیمتر در زیر سطح آب فرو برید به گونه‏ای که سر بطری به طرف جریان آب قرار داشته باشد .

مخازن آب

نمونه باید از شیرهای نمونه‏برداری تعبیه شده در بدنه مخزن جمع‏آوری شود ودر مواردی که مخزن فاقد شیر است با فرو بردن گردن بطری در داخل آب تا عمق حدود 30 ـ 15 سانتیمتر نمونه‏برداری شود از برداشت نمونه از قسمت‏های سطحی و یا رسوب ته مخزن باید خودداری نمود .

آب استخر

 در مورد استخرهائی که دارای صافی هستند نمونه باید از طریق شیرهای نمونه‏برداری تعبیه شده در خط برگشتی لوله تخلیه صافی برداشته شود . در صورتی که شیر نمونه‏برداری موجود نیست , در عمق یک متری , بطری نمونه‏برداری را با زاویه 45 درجه درون آب تا عمق 15 سانتیمتر فرو برید و نمونه‏برداری کنید . از آنجا که بیشتر میکروارگانیسم هائی که از طریق ترشحات بدن وارد آب شده در لایه‏های نزدیک به سطح قرار می‏گیرد , لازم است یک نمونه اضافی دیگر از بالاترین لایه سطحی آب برداشته شود . برای این منظور پلیت شیشه‏ای سترون 20 *20 سانتیمتر را به طور عمودی در سطح آب فرو برید , سپس با حرکت دادن آن در فاصله 6 سانتیمتر مربع آن را از آب بیرون بیاورید .

تواتر و زمان نمونه‏برداری

 تواتر نمونه‏برداری و آزمون بسته به نوع و منبع آب , جمعیت تحت پوشش , اندازه و حجم آب مصرفی , فصل سال , نوع تصفیه و بالاخره احتمال آلودگی و بروز بیماری‏های واگیر متفاوت می‏باشد .

 برای مثال در مورد آب آشامیدنی تأمین شده از منابع آب زیرزمینی توصیه می‏شود که هر دو هفته یکبار و برای منبع آب سطحی هر هفته یکبار نمونه‏برداری انجام شود .

در مورد آب استخر نمونه‏برداری باید در ساعاتی انجام شود که حداکثر تعداد افراد شناگر از آن استفاده می‏کنند و تواتر نمونه‏برداری هر دو هفته یکبار می‏باشد .

 تواتر نمونه‏برداری باید در موارد شیوع بیماری , افت شدید فشار آب در شبکه , حوادث غیر مترقبه ماننده (سیل , زلزله و ...) و سایر موارد اضطراری و همچنین در موارد قطع موقتی آب و تعمیرات افزایش یابد .

ـ در مورد آب‏های لوله‏کشی نشده و تصفیه نشده به علت اینکه احتمال آلودگی تابع شرایط منطقه‏ای و تغییرات فصلی می‏باشد , علاوه بر کنترل ماهیانه در صورت پیدایش هرگونه تغییر نیز باید نمونه‏برداری انجام گیرد .

 ـ در مورد آب آشامیدنی در سیستم توزیع حداقل تواتر نمونه‏برداری بصورت جدول زیر می‏باشد . همان‏طور که در جدول مشخص است , تکرار نمونه‏برداری به ازای افزایش جمعیت افزایش می‏یابد . (به علت اینکه تعداد افراد بیشتری در معرض خطر هستند) و افزایش تواتر نمونه‏برداری کنترل صحیح کیفیت آب را امکان‏پذیر می‏سازد

 

جمعیت مصرف کننده

حداقل نمونه برداشت شده در ماه

کمتر از پنج هزار نفر

یک نمونه

بین پنج هزار تا صد هزار

 

یک نمونه برای هر پنج هزار نفر

بعلاوه ده نمونه دیگر

بیش از صد هزار نفر

 

یک نمونه برای هر ده هزار نفر

بعلاوه ده نمونه دیگر

 

[ ۱۳٩۱/۱/۳۱ ] [ ۸:٠۳ ‎ق.ظ ] [ حسینعلی ستوده ]

[ نظرات () ]