فصلنامه افق طلائی سلامت

معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی زابل

شهر نشینی و سلامت شهری

شهر نشینی و سلامت شهری

منبع: کتاب مبانی پایدار توسعه شهری؛ مهرداد نوابخش؛ انتشارات جامعه شناسان؛ 1388

گردآورنده: محمد صادق معین فر؛ کارشناس مهندسی شهرسازی

جهان به سرعت به شهرنشینی روی آورده است. براساس آخرین آمار منتشره، درطول پانزده سال آینده، 20 الی30 شهرجهان، جمعیتی بالای20 میلیون خواهند داشت. و مهم تر از همه شهرها یا محیط زیست ساخته بشر، محل زندگی بیشتر جمعیت جهان به حساب خواهد آمد. تا سال1990، حداقل600 میلیون نفر از مردم حاشیه نشین


شهرهای کشورهای درحال توسعه، در وضعیت نامطلوبی از لحاظ کیفیت زندگی و بهداشت بسر می برده اند (WorldBank:2007). به موازات محدود شدن منابع و اختیارات دولت ها، مقامات شهری به مثابه نیروهای قوی تر ظهور کرده اند و جهان بسرعت بسوی عدم تمرکز سیاسی و اداری گام بر می دارد. مشکلات زیست محیطی، ازعمده ترین مشکلاتی است که مدیریت خدمات شهری را به دلیل رشد بی رویه شهرنشینی به شدت زیر فشار قرار داده است؛ مانند: تأمین آب آشامیدنی، مسئله مسکن، آلودگی ها و مدیریت دفع مواد زائد جامد. مشکلات بهداشتی در شهرها ناشی از رشد و توسعه بدون برنامه، بدون کنترل و بدون بودجه مناسب است. رشد سریع شهرنشینی به طور فزاینده ای خارج از ظرفیت و توانایی مقامات شهری در فراهم نمودن خدمات اولیه زیست محیطی، مسکن، اشتغال و دیگر حداقل احتیاجات برای یک جامعه سالم است که بحران های اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و مشکلات بهداشتی از عواقب زیانبار آن است. مردم در شهرها خصوصاً افراد فقیر و افراد تازه وارد به شهر تماس ها و فشارهایی را تجربه می کنند که منجر به مشکلات بهداشتی از قبیل اشاعه بیماری های مسری، سوءتغذیه، بیماری های روانی و بیماری های تنفسی مزمن می شود. این وضع غیر بهداشتی به دلیل فقر، کمبود غذا و سرپناه، تراکم جمعیت، مشاغل کاذب، سیستم نامناسب دفع مواد زائد، شرایط شغلی ناامن، ناکافی بودن خدمات دولتی، مصرف بی رویه مواد زیان آور و آلودگی محیط زیست می باشد. تحت این شرایط، وجود امکانات رفاهی همگانی چیزی در حد خواب و خیال است و اقشار کم درآمد در شهرها اغلب تمامی سنگینی مسئولیت فراهم نمودن احتیاجات اساسی خود را در امور مربوط به بهداشت، رفاه و جستجوی کار بر دوش دارند. همچنین مسامحه در حفاظت از محیط زیست در مدیریت و برنامه ریزی شهری، اثرات شدید منفی در امور بهداشتی و اجتماعی داشته که موجب محدودیت استفاده از منابع در آینده به دلیل بهره برداری نامناسب و یا آسیب رساندن به منابع طبیعی شده و کاهش پویایی و جنب و جوش شهری را به دنبال دارد. مسائل مختلفی در ارتباط با رفتارهای اجتماعی  بر بهداشت نیز تأثیر می گذارد. از قبیل:

  • ادغام مهاجرین در شهر یا در خیلی از حالات نادیده انگاشتن و در حاشیه قرار دادن آن ها
  • اختلاف درون شهری از نظر طبقه، مذهب و نژاد
  • تغییر یافتن مفاهیم همسایگی
  • مسائل خاصی که در ارتباط با زنان است از جمله زنانی که خارج از خانه کار می کنند، ازدیاد تعداد زنانی که سرپرستی امور خانه را به عهده دارند، داشتن روابط زودگذر به ویژه برای کارگران مهاجر، فعالیت زودرس جنسی نوجوانان، بی بندوباری و کاهش روش های سنتی کنترل موالید.

وجود اطلاعات درباره چگونگی اثر توسعه شهری بر سلامت، یک ابزار حیاتی در کار پروژه «شهر سالم» است. در بیشتر کشورها، مسئولیت تهیه شاخص های بهداشتی و امور اپیدمیولوژیک تماماً یا بخشی از آن زیر نظر وزارت بهداشت است که در این امر دانشگاه ها نیز مشارکت فعالی دارند. این امور شامل موارد زیر است:

  • مراقبت از وضعیت سلامت در ارتباط با شرایط و شاخص های زیست محیطی
  • تجزیه و تحلیل فعالیت های توسعه شهری در بخش های مختلف و اثر آن بر وضعیت بهداشت و سلامت
  • توسعه سیاست های بهداشتی و مشارکتی و مشارکت در پارامترهای مربوط به سلامت و ارتقاء بهداشت درمدیریت خدمات شهری و برنامه ریزی توسعه.

متأسفانه قابلیت کافی برای تأمین این امور اغلب وجود ندارد، این چالشی است که شهر سالم می تواند برای رفع آن مؤثر واقع گردد.

ازآنجایی که هوای پاک مایه شادمانی زندگی بشری است و نیاز به آن بیش از نیاز به غذا و آب می باشد. صنعت مدرن امروز، باعث تولید گازها و ذرات زیادی می شود که هوای آزاد را آلوده می کنند. درگذشته زغال در صنعت باعث تولید دی اکسید گوگرد زیادی می شد، ولی امروز به دلیل محتویات کم گوگرد در زغال، سوخت آن مشکلات زیادی تولید نمی کند ولی وسایل نقلیه موتوری مشکل اساسی هستند که دی اکسید نیتروژن و ذرات آلی غیر قابل تجزیه تولید می کنند که تحت اثر اشعه خورشید به ازون تبدیل می شود که مهم ترین آلوده کننده هوا می باشد. گاز دی اکسید نیتروژن هوا را به رنگ قهوه ای در می آورد و این وضعیتی است که بسیاری از شهرها در فصل تابستان با آن مواجه هستند. ذرات ریز که در اثر سوخت موتورهای بنزینی و گرد و غبار جاده ای، دود حاصل از آتش سوزی و گرده های گیاهان تولید می شود عامل آلودگی هوا در روزهای زمستانی است.

[ ۱۳٩۱/۱/۳۱ ] [ ۸:٠٦ ‎ق.ظ ] [ حسینعلی ستوده ]

[ نظرات () ]