فصلنامه افق طلائی سلامت

معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی زابل

نقش رسانه های دیداری، شنیداری، نوشتاری و الکترونیک در پیشگیری اولیه از اعتیاد 2

نقش رسانه های دیداری، شنیداری، نوشتاری و الکترونیک در پیشگیری اولیه از اعتیاد 2

نویسنده: فاطمه جعفریان ( کارشناس بهداشت عمومی. کارشناس مسئول آموزش  سلامت معاونت بهداشتی گلستان و دانشجوی کارشناسی ارشد روانشناسی تربیتی)

منابع :

1- احدیان،محمد.(1383)، مقدمات تکنولوژی آموزشی، تهران: بشری.

2- پوراسلامی،محمد.(1381)،مبانی و کاربرد تکنولوژی آموزشی در ارتقای سلامت .قزوین: بحرالعلوم.

3- پژوهشکده ملی مواد مخدر ایران،(1382).مبارزه ملی رسانه ای ضد مواد مخدر برای جوانان رویکردی نو به پیشگری از اعتیاد.دبیرخانه ستاد مبارزه با مواد مخدر.

4- صالح پور، شهاب.(1378)، راهنمای تشخیص و درمان بستری معتادان،تهران:فردانش.

5- مهریار،امیرهوشنگ .جزایری.،مجتبی (1377).اعتیاد،پیشگیریودرمان. انتشاراتروانپور.

رسانه‌ها در شکل دادن و تقویت هنجارهای اجتماعی بسیار اهمیت دارند. از این میان،‌رادیو و تلویزیون نفوذ بیشتری دارند ولی نقش روزنامه‌ها و مجلات، پوسترها و آگهی‌های تبلیغاتی را در ایجاد نگرش‌ها و ارزش‌ها نباید نادیده گرفت. برنامه‌های پیشگیری که از ساختار رسانه‌ها استفاده می‌کنند، هنگامی موفقیت بیشتری خواهند داشت که


با استراتژی‌های دیگر همراه شوند، زیرا مطالعاتی که بر تاثیر رسانه‌ها شده، نشان داده اند که اگرچه رسانه‌ها موجب افزایش آگاهی جمعیت هدف می‌شوند، اما به تنهائی نمی‌توانند تغییر محسوسی در رفتار آنان ایجاد نمایند.(برنا نیوز.86)

تعریف اعتیاد :

اعتیاد یعنی خوگرفتن و وابسته شدن جسمی‌، روانی و عصبی فرد به مواد مخدر که ترک یا فرار از آن ناممکن و یا بسیار مشکل است. در مقالات و کتب تعاریف گوناگونی از اعتیاد شده است که برخی از این تعاریف عبارتند از :

□ اعتیاد یعنی مصرف نابجا و مکرر مواد مخدر که موجب وابستگی به آنها می‌شود. این وابستگی بدنی و روانی است، ترک مصرف مواد افیونی مشکلات و محرومیت های بدنی و روانی را در پی خواهد داشت. (صالح پور،1378)

□اعتیاد عبارتست از وابستگی به عوامل یا موادی‌ که تکرار مصرف آنها با کم و کیف مشخص و درمان معین از دیدگاه معتاد ضروری می‌نماید.

□اعتیاد یک بیماری روانی، اجتماعی، اقتصادی است که بر اثر فعل و انفعال تدریجی بین بدن انسان و مواد شیمیائی تحت تأثیر یک سلسله شرایط و اوضاع و احوال خاص روانی، اقتصادی، اجتماعی و سنتی به وجود می‌آید.

□ از نظر فارماکولوژی اعتیاد عبارت است از حالت مقاومت اکتسابی که در نتیجه استعمال متمادی دارو در بدن حاصل می‌شود به قسمی که استعمال مکرر دارو موجب کاسته شدن اثرات تدریجی می‌گردد و پس از مدتی شخص می‌تواند مقادیر سمی دارو را در بدن بدون ناراحتی تحمل کند و در صورتی که دارو به بدن نرسد اختلالات جسمی و روانی موسوم به سندروم محرومیت بروز می‌کند. در سال 1950 سازمان جهانی بهداشت تعریف زیر را برای اعتیاد ارائه نمود : 

□اعتیاد داروئی حالتی است که در اثر مصرف دوره‌ای یا مداوم یک ماده شیمیائی ( طبیعی یا مصنوعی ) که برای انسان یا جامعه مضر باشد ایجاد می‌گردد و ویژگی‌های آن به قرار زیر است:

1- اشتیاق یا نیاز اجباری به استفاده مداوم آن ماده و ظهور رفتاری اجباری برای پیدا کردن آن به هر وسیله.

2- تمایل به افزودن به مقدار مصرف به مرور زمان.

3- پیدا شدن وابستگی‌های جسمی و روانی براثر استفاده از آن ماده.(http://dchq.ir)

نقش رسانه در پیشگیری از اعتیاد:

در زمینه پیشگیری از گسترش آسیب های اجتماعی، اطلاع رسانی درست و کامل و آموزش،بیشترین نقش را داشته و وسایل ارتباطجمعی نیز در تحقق این مهم، جایگاهویژه ایدارند.http://dchq.ir))

رسانه های جمعی در زمینه پیشگیری از سوء مصرف مواد می توانند پیام ها را به سرعت به مردم برسانند اما جهت انتقال پیامهایی مانند موضوعات بهداشتی به علت محدودیت زمان و مکان با مشکل مواجه هستند. تغییر رفتار یک فرآیند پیچیده است و عرضه پیام اولین گام در این راه است و بطور کلی برنامه های رسانه ها می توانند عقاید را تغییر و انگیزه را تحت تاثیر قرار دهند لیکن آنچه را که نمی توانند انجام دهند یک تغییر بلند مدت در رفتار آنهاست ، بنابراین برای این کار نیاز به کاربرد استراتژیهای متنوع پیشگیری است.

با آموزش مهارت های مهم تفکر، آموزش رسانه ای می تواند به کودکان و نوجوانان کمک کند رسانه ها و پیام هایی را که در مورد مواد مخدر دریافت می کنند ,تفسیر و ارزیابی کنند. به موازات اینکه جوانان یاد می گیرند راهبرد ها و تکنیک های خلق و استفاده از پیام های رسانه ای را شناسایی کنند، بهتر قادر خواهند بود تشخیص دهند که چگونه و چرا پیام هایی برای آ نهاجاذبه دارند و تاثیر این پیام ها بر رفتار خود را درک نمایند . فرآیند تفکر مجدد و تفکر انتقاد آمیز در مورد یک پیام به خودی خود آن چیزی را که اثر تلقیحی در مقابل آن پیام است فراهم می سازد .

یکی از مهمترین وظایف یک رسانه، انتشار اخبار و رویدادهای اجتماعی،‌اقتصادی، سیاسی وفرهنگی است که این امر به انسان، امکان می دهد محیط پیرامون خود را بهتر بشناسد و تصمیمات مهم فردی و اجتماعی خود را بر اساس اطلاعات بیشتر،‌مطابق با شرایط روز اتخاذ کند و به مسئولیت های اجتماعی خود آشناتر شود. اشتیاق و رغبتی که افراد هر لحظه با  بهدستگرفتنروزنامههاوبازکردنرادیوویاتلویزیون،برایخواندنیاشنیدنودیدنجریانرویدادهایمحیطیزندگی خود و دیگران نشان می دهند خود بهترین معرف وظیفه آگاه کننده وسایل ارتباطی است. همچنین اهمیت وظیفه آموزشی وسایل ارتباطی در جوامع معاصر به گونه ای است که برخی از جامعه شناسان برای مطبوعات و رادیو تلویزیون نقش آموزش موازی یا آموزش دائمی قائل هستند چرا که پخش اطلاعات و معلومات جدید به موازات کوشش معلمان و استادان نقش آموزشی مثبتی دارد. علاوه بر این دومین وظیفهایکه رسانه های جمعی بر عهده دارند نقش ارشادی و نقش رهبری کننده آنها و تاثیر آنها در بیداری و ارشاد افکار عمومی می باشد ، که اکنون بر هیچ کس پوشیده نیست و روز به روز بر اهمیت آن افزوده می شود. رسانه ها در دو قرن گذشته در مبارزات آزادیخواهانه مردم جهان جهت طرد استبداد و کسب دموکراسی تاثیر قاطع داشته اند.

برنامههای مفید آموزشی، تربیتی، تفریحیوسرگرمی، وسایل ارتباط جمعی، بخصوص صدا و سیما می تواند در این زمینه، نقش مؤثری داشته باشد. زیرا برنامه های تلویزیونی جذاب و آموزنده، زمینه ساز گرایش جوانان به زندگی سالم و دوری از اعتیاد خواهند بود.http://mateen.zaminblog.com))

فواید آموزش پیشگیری از اعتیاد با رویکرد رسانه ها:

به صورت خاص، رویکرد آموزش رسانه ای می تواند با آموزش مسایل زیر به جوانان به تلاش های به عمل آمده جهت پیشگیری از اعتیاد کمک کند:

تشخیص اینکه پیام های رسانه ای چگونه برآنها تاثیرمیگذارند:دانش آموزانی که واژگان رسانه ای را می آموزند , می توانند تکنیک های متقاعد سازی و وسوسه کننده در رسانه ها را شناسایی کنند. آن ها سپس مهارت هایی را که برای محافظت از خود در برابر پیامهایی در مورد مواد مخدر و انتخاب سبک منفی زندگی موجود در بطن رسانههای اطراف خود که به آن ها نیاز دارند , اتخاذ میکنند.

ایجاد تفکر انتقادی :زمانی که جوانان می آموزند رسانهها را به صورت انتقادی تحلیل کنند، می توانند پیام های ارزشی موجود در آن ها را کشف کرده و تصمیم بگیرند که آیا آن پیام ها را قبول یا رد کنند . وقتی دانش آموزان یاد بگیرند پیام ها را از نظر دقت و اعتبار ارزیابی کنند، اطلاعات و ابزار بهتری برای تصمیم گیری های مطمئن تر جهت اجتناب از اعتیاد به مواد در اختیار خواهند داشت.

تقویتعزتنفسسالم :دانش آموزانیکه در مورد رسانه ها و تکنیک های آن ها مهارت و دانش داشته باشند ، می توانند در چهارچوب یک برنامه پیشگیری از اعتیاد به صورتی خلاقانه از رسانه ها برای تولید پیامهای ارضاکنندهو سازنده خاصخود استفاده کنند.آنها همچنین می توانند بر همسالان خود تاثیر گذاشته و باعث شوند انتخا ب های مثبتی در مورد استفاده از مواد مخدر انجام گیرد. تشویق عزت نفس و روابط سالم یکی از اهداف یک برنامه موثر پیشگیری از اعتیاد است.

فرصتها و چالشها در میان آنهاییکه مسوول آموزش بهداشت در کلاس درس و سایر محیط ها هستند , سطح نسبتا بالایی از آگاهی و درک آموختن چگونگی تحلیل نقادانه آنچه رسانه ها در رابطه با الکل و دخانیات ارایه می دهند, وجود دارد . این امر تا حدودی ناشی از تبلیغات همه گیر و تبلیغ این محصولات است .

برعکسبسیاری از کارشناسان اظهارمیدارند که نه تنها نوعی فقدان فعالیت در آموزش رسانه ای در خصوص مواد مخدر( غیر قانونی ) به چشم می خورد بلکه موانع مهمی نیز بر سر راه آموزش این مواد وجود دارند. شناسایی فرصت هایی برای تقویت هر آنچه که موثر است و درک چالش های خاص مواد مخدر ( غیر قانونی ) برای فراهم سازی شفافیتی که به رشد این رویکرد کمک خواهد کرد, ضروری است.

بطورکلی تحقیق در مورد برنامه های آموزش رسانه ای خاص الکل و دخانیات نشان میدهد که اینگونه مداخلات ممکن است بر خصوصیاتی که تصور می شود عوامل حفاظتی علیه اعتیاد به مواد باشند, تاثیرگذارند. به عنوان مثال، یک بر نامه آموزش رسانه ای در مورد تبلیغات الکل و دخانیات برای دانش آموزان مدرسه راهنمایی می تواند باعث بهبود آگاهی، کاهش تصورات استفاده از الکل و دخانیات به عنوان یک معیار، افزایش نقطه نظرهای انتقادی در رابطه با تکنیک های تبلیغی صنعت الکل و دخانیات و کاهش قصد استفاده در کوتاه مدت شود . یک مطالعه دیگر نشان می دهد که مداخله ممکن است اثرات فوری بر نقطه نظرهای موجود در مورد الکل و دخانیات و تاثیر نیرومندتری در طول زمان داشته باشد .(http://mateen.zaminblog.com)

فعالیت‌های پیشگیری با استفاده از رسانه‌ها :

رسانه‌ها در شکل دادن و تقویت هنجارهای اجتماعی بسیار اهمیت دارند. از این میان،‌رادیو و تلویزیون نفوذ بیشتری دارند ولی نقش روزنامه‌ها و مجلات، پوسترها و آگهی‌های تبلیغاتی را در ایجاد نگرش‌ها و ارزش‌ها نباید نادیده گرفت. برنامه‌های پیشگیری که از ساختار رسانه‌ها استفاده می‌کنند، هنگامی موفقیت بیشتری خواهند داشت که با استراتژی‌های دیگر همراه شوند، زیرا مطالعاتی که بر تاثیر رسانه‌ها شده، نشان داده اند که اگرچه رسانه‌ها موجب افزایش آگاهی جمعیت هدف می‌شوند، اما به تنهائی نمی‌توانند تغییر محسوسی در رفتار آنان ایجاد نمایند.(پوراسلامی،1381)

روش‌هائی که در رسانه‌های مد نظر قرار می‌گیرند عبارتند از:  

الف ـ ارتباط با نویسندگان و کارگردانان

 ب ـاستفادهازچهره‌هایمحبوبدررسانه‌ها

 پ ـاستفادهازمعتادانآسیبدیدهدررسانه‌ها 

 ت ـ ‌استفاده از سایر روش‌های مکمل مانند جلسات بحث، نقد و تبادل نظر درمورد محتوای فیلم‌های نمایش داده شده و...(برنا نیوز.86)

 نتیجه گیری :

نقش رسانه ها به خصوص در قرن حاضر شاید اصلی ترین وبی رقیب ترین نقش برای آگاه کردن مردم در مورد مسائل مربوط به خودشان است.اگر رسانه ها در قرن گذشته به شکل نیم بند عمل می کردند،اما در قرن حاضر به شکل جدی پی گیر آن هستیم و تمام ارگان نیز تحت تاثیر اخبار رسانه ها قرار دارند. نقش رسانه ها در زندگی امروزه نقشی اجتناب ناپذیر است به گونه ای که نمی توان بدون رسانه نمی شود زندگی کرد و این رسانه ها بسته به انوع آن اعم از رسانه های مکتوب و یا رسانه های صوتی و تصویری نقش متفاوتی دارند. بنابراین هر چقدر قدرت رسانه ها را در کشور افزایش دهیم، در میزان اطلاع رسانی به مردم کمک کرده ایم و به این وسیله کشور را در انجام برنامه ها و اهدافش یاری کرده ایم. رسانه ها نقش بسیار کلیدی در مقابله با بلای اعتیاد دارند .اگر ما پیش زمینه های اعتیاد را در جامعه بشناسیم، مطمئنا بخشی از سوء رفتارهای اجتماعی و زمینه های روانی گرایش جوانان به اعتیاد را نیز شناخته ایم.

شاید تلاش انسان برای تکامل و دست یافتن به دنیای بهتر تلاش دائمی باشد، اما وقتی که تربیت اجتماعی کافی نباشد، بسیاری از افراد برای زندگی بهتر و برای راحتی فکر و آسایش خود به سمت اعتیاد می روند که اگر رسانه ها این امر را تبیین کنند که رفتن به سمت اعتیاد سرابی بیش نیست و در واقع خاستگاه و جایگاه اصلی آرامش انسان، آرامش روحی و روانی است؛ مطمئنا بخش بزرگی از انسان هایی که ممکن است به شکل غفلت آمیز دچار اعتیاد شده باشند، حتما اصلاح خواهند شد. رسانه‌ها بی‌شک نقش مهمی در آموزش خانواده‌ها و جوانان برای عدم مصرف مواد مخدر و آشنایی با زیان‌های آن دارند و در واقع رسانه ها در این خصوص می‌توانند همچون مدرسه‌ای عمل کنند که هیچ گاه تعطیل نمی شود.

با توجهبه هجمه‌های روزانه فرهنگی و اجتماعی دشمنان، ضرورت دارد با بسیج تمامی اصحاب هنر، شعرا ، موسیقی‌دانان ، نویسندگان ، تهیه کنندگان رسانه‌های دیداری، شنیداری،نوشتاری و الکترونیک و با بهره‌گیری از متخصصین علوم رفتاری، نسبت به مقولهآسیب‌های اجتماعی توجه عمیق نموده و با تولید، پردازش و عرضه برنامه‌های مناسب وهدفمند زمینه اینکه «همه به موادمخدر نه بگویند» را فراهم آورده تا با تأسیبه فرمایشات گرانقدر رهبر فرزانه انقلاب اسلامی مبنی بر اینکه در «دوران جهاد اکبر،انقلاب اسلامی نیازمند تلاش برای آفت‌زدایی» دارد نسبت به مصون‌سازی آحاد سالمجامعه از آسیب‌های اجتماعی به نحو مطلوب گامهای اساسی برداشته شود.

[ ۱۳٩۱/٥/۱۱ ] [ ۸:۳٧ ‎ق.ظ ] [ حسینعلی ستوده ]

[ نظرات () ]