فصلنامه افق طلائی سلامت

معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی زابل

مروری بر خواص دارویی و تغذیه ای روغن هسته انار

مروری بر خواص دارویی و تغذیه ای روغن هسته انار

آرزو تاج نیا – کارشناسی ارشد صنایع غذایی ،سعیده جهانتیغ - کارشناس تغذیه و رژیم درمانی

منابع :

  1. شکرانی ر . ( 1366 ) . مقایسه ترکیبات ارقام مختلف انار . سمینار بررسی مسائل انار در ایران . انتشارات جهاد دانشگاهی دانشگاه تهران
  2. Abbasi  H , Rezaei K , Emamdjomeh Z, & Ebrahimzadeh Mousavi S.M, Effect of various extraction condition on the phenolic contents of pomegranate seed oil. European journal of lipid Science and Technology , 110 , 435-440

بذر انار که در وسط حبه های خوراکی انار قرار دارد ، برحسب نوع واریته انار،در حدود 40 تا 100 گرم بر کیلوگرم وزن کل میوه را تشکیل می دهد. تصاویر میکروسکوپی نشان می دهد که بذر انار از دو قسمت پوسته سلولزی و مغز با سلولهای ذخیره حاوی چربی تشکیل یافته است. در خارج آندوسپرم و داخل پریکارپ ، غشایی وجود دارد که در جدار آن مقدار کمی دانه های آلورین و نشاسته قرار دارد. با توجه به اینکه هسته های انار حاوی مقدار قابل توجهی روغن می باشند و با توجه به آزمایشات انجام شده مبنی بر اینکه این روغن سرشار از اسیدهای چرب غیر اشباع مزدوج و نادر می باشد و با در نظر گرفتن این موضوع که اسیدهای چرب غیر اشباع در کاهش


کلسترول خون و کاهش بیماری های قلبی – عروقی نقش بسزایی دارند ، امروزه توجه محققان زیادی به این روغن ارزشمند جلب شده است .

اندازه گیری اندیس های کیفی روغن نشان داده است که مقدار مواد غیر قابل صابونی شدن و همچنین اسیدهای چرب فرار که با اندیس رایشر – مایسل تعیین می شوند در این روغن بسیار کم است که این موضوع نشان دهنده مرغوبیت این نوع روغن گیاهی است . آزمایشات نشان داده میزان روغن هسته انار در حدود 3/66 تا 193 گرم بر کیلوگرم وزن خشک هسته انار ( برحسب نوع واریته) می باشد .

 همچنین مشخص شده است که میزان روغن انارهای واریته ملس بیشتر از واریته های ترش و این میزان بیشتر از واریته های شیرین می باشد. بررسی ها (دستگاه گاز – کروماتوگرافی) نشان داده است که در بین واریته های مختلف، اسید لینولئیک با 8/31 تا 6/86 درصد بیشترین مقدار و پس از آن لینولئیک اسید با 0/7 تا 4/24 درصد در مرتبه دوم قرار دارد و بعد از آن به ترتیب مقدار ، اسیدهای اولئیک ، استئاریک ، پالمتیک ، میریستیک و بیهنیک قرار گرفتند . همچنین مشخص شده است که بیش از 80 درصد اسیدهای چرب روغن هسته انار به صورت اسیدهای چرب مزدوج می باشند که از مهمترین آنها می توان به اکتا دکا تری انوئیک اسید یا پونیسیک اسید اشاره کرد که یک اسید 18 کربنه مزدوج و ترانس لینولئیک اسید است و نقش مهمی در بازداری از بیوسنتز پروستاگلاندین و در نتیجه جلوگیری از بروز سرطان ایفا می کند .

 در واقع این ماده به عنوان یک عامل بازدارنده از فعالیت آنزیم های ایکوزانوئید به خصوص آنزیم سیکلواکسیژناز و لیپوکسی ژناز عمل می کند . آنزیم سیکلواکسیژناز موجب تبدیل آراشیدونیک اسید به پروستاگلاندین و ترومبوزان می شود که پروستاگلاندین باعث دکربوکسیلاسیون اورنیتین شده که ماده حاصل موجب بروز آماس و سرطان پوست در انسان می شود . از این رو خاصیت بازدارندگی از فعالیت سیکلواکسیژناز روغن هسته انار از بروز این پدیده جلوگیری به عمل می آورد . آنزیم لیپوکسی ژناز نیز در تبدیل اسید آراشیدونیک به لوکوتری ان ها نقش دارد ، که این ماده نیز در بروز آماس در پوست ، تنگی نفس ، تشکیل صفحه یا پلاک در رگها نقش دارد . لذا خاصیت بازدارندگی از فعالیت لیپوکسیژناز روغن هسته انار از بروز این مشکلات جلوگیری می کند. ضمنا اسید پونیسیک در بازدارندگی از فعالیت نوعی فسفولیپاز که در ایجاد سلولهای سرطانی در پروستات انسان نقش دارد نیز موثر است . بنابراین کاهش فعالیت این آنزیم ها در جلوگیری از بروز سرطان در انسان بسیار موثر است .

البته مشخص شده است که روغن هسته انار در کاهش سرعت رشد و توسعه سرطان تاثیر زیادی دارد ولی بروز سرطان پوست را چندان به تاخیر نمی اندازد. در طی مطالعات دیگر مشخص گردیده است که بکارگیری مقادیر ناچیزی از این روغن می تواند در کاهش رشد وتولید مثل سلولهای سرطانی در پوست موش های آزمایشگاهی تاثیر قابل توجهی داشته باشد . در واقع در این تحقیق بر خاصیت بازدارندگی از تولید تومورهای پوستی توسط روغن هسته انار تاکید شده بود . همچون سایر قسمتهای انار ، روغن هسته انار نیز حاوی مقادیر قابل توجهی از ترکیبات فنولی می باشد که از انواع آنها می توان به ترتیب مقدار به اسید گالیک ، کاتچین ، کوئرستین ، کلروژنیک اسید ، فلوریدزین ، پروتوکاتچیک اسید ، کافئیک اسید ، کوماریک اسید و فرولیک اسید اشاره نمود .قابل ذکر است که میزان ترکیبات فنولی در روغن هسته انار نسبت به سایر قسمتهای آن کمتر است ، چرا که ترکیبات فنولی موادی آبدوست بوده و طی مرحله روغن گیری از هسته ها به مقدار زیادی در کنجاله روغن گیری شده باقی می مانند.

در همین راستا در سال 1999 ، Schubert و همکاران خواص آنتی اکسیدانی و جلوگیری کنندگی از آنزیم ایکوزانوئید فلاوونوئیدهای آب انار تخمیر شده و روغن هسته انار تهیه شده به روش پرس سرد را مورد بررسی قرار دادند . نتایج نشان داد که آب انار تخمیری و روغن هسته انار خواص آنتی اکسیدانی بالا و نزدیک به BHA یا Butylated hydroxyl anisol و چای سبز داشته و این خاصیت از آب انگور قرمز بسیار بالاتر است . همچنین مشخص شد که فلاوونوئیدهای استخراج شده از روغن هسته انار 31 تا 44 درصد از فعالیت آنزیم سیکلواکسیژناز و 69 تا 81 درصد از فعالیت آنزیم لیپوکسیژناز جلوگیری می نمایند . این در حالی بود که فلاوونودیدهای استخراج شده از آب انار تخمیری تنها 21 تا 30 درصد از فعالیت آنزیم لیپوکسیژناز جلوگیری نموده و تاثیر چندانی بر آنزیم سیکلواکسیژناز نداشتند .

تاثیر پلی فنول های موجود در روغن هسته انار و آب انار تخمیر شده بر جلوگیری از فعالیت اکسیداسیونی و کاهش سنتز پروستاگلاندین ها که در نتیجه باعث کاهش رشد و تکثیر سلولهای سرطانی سینه در افراد می شود نیز مورد بررسی قرار گرفته است که نتایج آزمایشات مثبت گزارش شده است .

با توجه به فعالیت آنتی اکسیدانی قابل توجه ترکیبات فنولیک ، به علت قدرت بالای آنها در اهداء اتمهای هیدروژن و پایداری حد واسط رادیکالی آنها به واسطه ایجاد رزونانس اتمی ، بنابراین این ترکیبات می توانند در کاهش علائم آشکار خسارت های اکسیداتیو در بدن مانند بیماریهای قلبی – عروقی نقش بسیار موثری داشته باشند .

تعدادی از ترکیبات پلی فنولی موجود در هسته انار به لحاظ ساختمانی به تعدادی از استروژن های پستانداران شباهت دارند و در واقع دارای خواص استروژنی نیز می باشند . بنابراین اغلب این ترکیبات را فیتواستروژن می نامند . لغت فیتواستروژن از واژه " فیتو " به معنی " گیاه " و " استروژن " به خاطر اثرگذاری آن بر فعالیت های استروژنیک بدن گرفته شده است .

این ترکیبات در بدن انسان می توانند هم اثر تشدید کنندگی استروژنی و هم اثر ضد استروژنی داشته باشند . به این ترتیب که وقتی مقدار استروژن در بدن کم باشد ، مانند زمان یائسگی ، فیتواستروژن اثر تشدیدکنندگی از خود نشان می دهد و اثرات مفید دیگری نیز از قبیل محافظت در برابر بیماری های قلبی – عروقی و پوکی استخوان خواهند داشت . اما در صورتیکه مقدار استروژن در بدن زیاد باشد ، مانند زمان قبل از یائسگی ، باز هم فیتواستروژن ها برای چسبیدن به گیرنده ها با استروژن های بدن رقابت می کنند و اگر در این رقابت فیتواستروژن ها موفق باشند ، فعالیت استروژنی کاهش می باید . زیرا اثر آنها بر بافت نهایی کمتر از زمان اتصال استرادیول بوده و در این حالت اثر ضد استروژنیک ظاهر می گردد.

هسته انار علاوه بر فیتواستروژنهای ایزوفلاوونوئیک ، دارای دامنه وسیعی از فیتواستروژنها است که از این موارد می توان به استروئید استرون ، کومسترول ، استریول ، تستوسترون ، کامسترول و 17 – آلفا استرادیول اشاره نمود . از این رو هسته انار با دارا بودن چنین ترکیبات استروژنی می تواند به عنوان عامل جایگزینی برای داروهای فیتواستروژنی و هورمون های طبیعی زنانه بخصوص بعد از متوقف شدن قاعدگی محسوب شوند و به این ترتیب قاعدگی را به تعویق انداخته واز پوکی استخوان و بیماریها و سرطان های مربوط به اختلالات هورمونی همانند سرطان سینه و پروستات جلوگیری نماید.

 در یک بررسی دیگر نیز که در سال 2004 میلادی صورت گرفت نیز نشان داده است که مصرف رژیم غذایی حاوی روغن هسته انار ، به علت غنی بودن از اسیدهای چرب غیر اشباع ، می توانند بروز سرطان کولون را در رت ها از بین ببرد .

 در ایران نیز مطالعات گوناگونی در خصوص اثرات دارویی این روغن بر روی حیوانات آزمایشگاهی و همچنین روش های بهینه سازی استخراج آن از دانه ، صورت گرفته است . در زمینه ی کاربرد این روغن در فراورده های غذایی نیز مطالعات گسترده ای صورت گرفته است . به عنوان مثال کاربرد این روغن به عنوان یک ماده ی فراسودمند در تولید نوشیدنی های فراسودمند توسط محققین دانشگاه تهران در سال 88 صورت گرفته است . با توجه به خواص دارویی و تغذیه ای ذکر شده و با توجه به تحقیقات بعمل آمده در داخل کشور ، استفاده از روغن هسته ی انار در آینده ای نزدیک می تواند کاربردهای جدیدی را به صنایع مختلف به ویژه صنعت غذا معرفی نماید .

[ ۱۳٩۱/٩/۱۳ ] [ ٩:۱٠ ‎ق.ظ ] [ حسینعلی ستوده ]

[ نظرات () ]