فصلنامه افق طلائی سلامت

معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی زابل

بیماری سالک

بیماری سالک

مهرنگار آزوغ : کارشناس واحد پیشگیری ومبارزه با بیماریهای مرکز بهداشت شهرستان زابل

منبع: کتاب راهنمای پیشگیری ومبارزه باسالک-کتاب اصول پیشگیری ومراقبت از بیماریها

 

سالک یک بیماری مزمن پوستی است که عامل آن  تک یاخته ای  از جنس لیشمانیا می باشد . بیماری سالک معمولاً با مرگ و میر بالائی همراه نیست ولی میزان ابتلاء بالا و ایجاد ضایعات بد شکل پوستی که در برخی موارد تا بیش ازیکسال باقی می ماند و اسکار که پس از بهبودی


 (حتی با درمان استاندارد) تا آخر عمر وجود دارد ، موجب اهمیت پیشگیری از بیماری شده است.

بر اساس گزارش سازمان بهداشت جهانی در 88 کشورجهان بیماری لیشمانیا اندمیک است و بیش از 350 میلیون نفر در معرض خطر ابتلا هستند و حدس زده می شود 12 میلیون نفر آلوده باشند. سالانه 2 میلیون مورد جدید اتفاق می افتد، بعلاوه بیش از90% موارد لیشمانیوز جلدی در 9 کشور منجمله ایران وجود دارد.

در ایران انواع لیشمانیوز جلدی و احشایی گزارش شده ولی نوع جلدی مخاطی گزارش نشده است، سالک جلدی در ایران به شکل روستائی (مرطوب) و شهری (خشک) مشاهده می شود. نوع روستائی در اکثر مناطق روستائی 15استان کشور شایع است و نوع شهری در بسیاری از نقاط شهری به صورت اندمیک از جمله شهر بم وجود دارد.

مخزن بیماری لیشمانیوز جلدی در ایران :

در نوع شهری مخزن اصلی بیماری، انسانهای مبتلا به سالک می باشند ولی سگ هم بطور اتفاقی به بیماری مبتلا می گردد .و در نوع روستایی مخزن بیماری عمدتاً جوندگان صحرائی می باشند . تاکنون چهار گونه از آنها (رومبومیس اپیموس دراصفهان، مریونس لیبیکوس در نطنز اصفهان، مریونس هوریانه در سیستان وبلوچستان و تاترا ایندیکا در خوزستان) به عنوان مخازن اصلی بیماری شناخته شده اند .

ناقل بیماری :

ناقل بیماری گونه هائی از پشه خاکی های ماده از جنس فلبوتوموس که اندازه آن3-5/1 میلیمتر و بدن آنها پر از مو به رنگ زرد                     می باشند. در لیشمانیوز جلدی شهری، فلبوتوموس سرژنتی و درلیشمانیوز جلدی روستائی فلبوتوموس پاپاتاسی ناقل اصلی هستند.

روش های انتقال لیشمانیوز جلدی(سالک) :

عمده ترین روش انتقال ،گزش پشه خاکی است ولی راههای فرعی      دیگری نیز گزارش شده که شامل خاراندن زخم و انتقال مکانیکی       توسط سایر بندپایان می باشد . انتقال بیماری از شخص به شخص به وسیله انتقال خون و تماس جنسی نیز بندرت گزارش شده است.

عفونت در انسان(علائم بالینی) : با توجه به عامل بیماری و علائم بالینی عفونت در انسان دارای اشکال زیر است :

شکل خشک (شهری): دراین نوع دوره کمون طولانی تر از نوع روستائی و بطور معمول 2 تا 8 ماه می باشد.این بیماری دارای مراحل و اشکال بالینی مختلف است. پس از گذشت دوره کمون در محل گزش پشه، پاپول سرخ رنگی ظاهر می شود این پاپول نرم و بی درد است و دراثر فشار محو نمی شود . گاه خارش مختصری دارد . پس ازگذشت چند هفته یا چند ماه پاپول فعال شده  ضایعه بزرگتر شده و اطراف آنرا هاله قرمز رنگی فرا می گیرد و کم کم بر اثر تجمع سلول ها در آن، ضایعه سفت می شود  .

پس از گذشت 2 تا 3 ماه پاپول بصورت دانه ای سرخ و برجسته با سطحی صاف و شفاف و قوامی نسبتاٌ سفت در می آید . دراین هنگام در روی آن فرو رفتگی به عمق یک میلی متر که ته آن پوسته پوسته است دیده می شود . به تدریج مایع سروز ترشح می کند و ممکن است ضایعه بصورت زخمی باز در آید . زخم حدودی مشخص و حاشیه ای نامنظم و برجسته دارد که روی آن را دلمه ای کثیف و قهوه ای رنگ پوشانده است .اگر دلمه کنده شود کف زخم فرو رفته است . اطراف زخم دارای هاله ای صورتی رنگ است که در مقایسه با بافت های اطراف و زیرآن سفت به نظر می رسد . ضایعه بی درد و گاهی دارای خارش خفیف است اما در صورت بروز عفونت ثانویه دردناک می باشد. بهبودی زخم بتدریج از مرکز زخم شروع شده و دلمه شروع به خشک  شدن می کند .بهبودی کامل ضایعه 12-6 ماه وگاه بیشتر طول می کشد و اثر آن به صورت جوشگاهی فرو رفته با حدودی کاملاً مشخص وحاشیه ای نامنظم باقی می ماند.این شکل از بیماری در همه فصول سال دیده می شود.

شکل مرطوب) روستایی :(درلیشمانیوز جلدی نوع مرطوب دوره کمون کوتاه تراز نوع شهری است ومعمولا  کمتر از 4 ماه می باشد.این شکل بیماری نیز دارای ضایعات بالینی مختلف می باشد. پس از طی دوره کمون ضایعه بصورت جوش همراه با التهاب حاد ظاهرمی شود پس از مدتی (چند روز تا چند هفته) زخمی شده که به سرعت بزرگ و دور آن پرخون می گردد. زیر لبه زخم معمولاً برجسته است و دارای ترشح است .بهبودی ضایعه از مرکز و اطراف همزمان اتفاق می افتد و بطور معمول طی مدت 6-4 ماه پس از شروع آن کاملاٌ بهبود می یابد اما به ندرت در افراد سالم بیش از این مدت طول می کشد.

در بیماران تعداد زیادی ضایعه حتی بیش از 200 ضایعه نیز مشاهده شده است . اشکال متنوع دیگر شامل ضایعه پوسته پوسته شونده، شاخی، زگیلی شکل و ... نیز گزارش شده است . بروز عفونت ثانویه میکروبی، ممکن است موجب وخامت بیماری گردد.در این شکل بیماری اختلاف فصلی شدید مشاهده می شود بطوری که قسمت اعظم موارد طی ماه های آبان و آذر ظاهر می گردد.

در بسیاری از موارد نمی توان بین نوع شهری و روستائی از نظر بالینی اختلافی مشاهده کرد و بر اساس علائم بالینی نوع بیماری را تشخیص داد.

کالاآزار (لیشمانیوز احشایی) :

دوره کمون در لیشمانیوز احشایی چند هفته تا چند ماه است . لیشمانیا دونوانی(Donovani) عامل لیشمانیوز احشایی می باشد. استقرار بیماری معمولا مخفیانه و بدون علایم مشخص است . تظاهرات آن با تب نا منظم و مواج تا40 درجه سانتیگراد همراه با بی قراری ، درد ناحیه طحال ، سرفه ، کم شدن تعداد سلولهای خونی (گلبولهای سفید ، قرمز و پلاکت ها )، ورم صورت و دست ها و پاها می باشد . در مواردی رنگ پوست بیمار برنزه و تیره می شود.

علائم بالینی کالاآزار: تب ، هپاتومگالی ، اسپلنومگالی ، کاهش وزن ، کم خونی و تغییر رنگ پوست

درمان سالک :

- شستشوی روزانه با آب و نمک (یک بطری آب جوشیده با دو قاشق غذاخوری نمک طعام) سبب بهبودی خود به خودی طی یک دوره 3 تا 6 ماهه می‌شود.

- استفاده از داروهای شیمیایی مختلف از جمله گلوکانتیم با نظر پزشک متخصص

روشهای پیشگیری از بیماری :

- بهسازی و ترمیم شکاف دیوارها در مناطق مسکونی و نگهدری دام وطیور

- اتلاف سگهای ولگرد و مبارزه با جوندگان

- نصب توری ، دفع صحیح زباله و کود حیوانی (محل های مناسب تکثیر پشه خاکی ) ، نوسازی اماکن مسکونی ، تخریب اماکن متروکه

- حفاظت از زخم سالک با گاز استریل یا لباس مناسبی که محل زخم را بپوشاند و از پخش آلودگی جلوگیری نماید.

- استفاده از پشه بند معمولی و ترجیحا آغشته به حشره کش

- دوری جستن ازموادی که امکان آلودگی دارند . (دست ها پس از کار در باغ ، همچنین تمام میوه ها و سبزیها باید شسته شوند)

بهترین راه برای جلوگیری از رشد وتکثیر پشه خاکی

بهسازی محیط است

[ ۱۳٩۱/٩/۱۳ ] [ ٩:۱٥ ‎ق.ظ ] [ حسینعلی ستوده ]

[ نظرات () ]