فصلنامه افق طلائی سلامت

معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی زابل

اعتیاد و سوء مصرف مواد

اعتیاد و سوء مصرف مواد

تهیه کننده: میثم رخشانی- کارشناس کامپیوتر بیمارستان امیر المومنین (ع)

زهرا افشاری-روانشناس دفتر مشاوره پرستاری

منابع  : 1- جزوه راهنمای پیشگیری و درمان اعتیاد،گروه مؤلفین ،1376،سازمان بهزیستی کشور معاونت امور فرهنگی وپیشگیری .

2- طارمیان، فرهاد. حقایقی درباره زندگی سالم و به دور از مواد. شهریور 1387

 . Dejong W.Rosati,M.&Zweig K. (1998)  Emvironmental Management3

Aastin,B  (1997) . A College  case  study  A. supplement, to  understanding  4

Evalauation: The way to   brttery prevention  program.

مواد مخدر چیست؟

در حال حاضر تحقیقات انجام شده در ایران و جهان و آمار و ارقام موجود حاکی از آن هستند که مصرف مواد در هر سنی، در هر گروهی، در هر مکانی و در هر زمانی رخ می دهد. هدف ما این نیست تا مسئله را بزرگتر از آنچه هست نشان دهیم و یا درباره عوارض و پیامدهای مواد اغراق کنیم که مثلا عاقبت همه معتادان مرگ است بلکه هدف ما این است تا با گردآوری مجموعه ای از حقایق و نکات لازم، ضمن افزایش دانش و اطلاعات شما درباره مواد و علل و عوامل بروز آن و اصلاح برخی از باورها و شبهات موجود در این زمینه شما را نسبت


به یکی از حقایق موجود در زندگی روزانه خود آگاه سازیم.

 سازمان بهداشت جهانی مادة مخدر را این‌گونه تعریف می‌کند: هر ماده‌ای که پس از وارد شدن به درون بدن بتواند بر یک یا چند عملکرد مغز تأثیر بگذارد،‌ مادة مخدراست. این تعریف مخدرهایی نظیر توتون و مشروبات الکلی و مخدرهای غیر قانونی مانند هروئین و L.S.D را نیز در بر می گیرد.  ضمن اینکه در این تعریف مصرف‌کنندگان مواد مخدر نیز بیمار تلقی می‌شوند.

در طب جدید به جای کلمة اعتیاد، وابستگی به مواد به کار می‌رود که همان مفهوم را دارد ولی دقیق‌تر و صحیح‌‌تر است. مفهوم این کلمه آن است که انسان با استعمال نوعی ماده شیمیایی از نظر جسمی و روانی به آن وابستگی پیدا می‌کند. به طوری که بر اثر دستیابی و مصرف دارو احساس آرامش و لذت به او دست می‌دهد، اما با نرسیدن دارو، خماری، دردهای جسمانی و احساس ناراحتی را تجربه می‌کند.

در سال1950 سازمان ملل متحد در مورد اعتیاد به مواد مخدر این تعریف را ارائه کرد: اعتیاد به مواد مخدر عبارت است از مسمومیت تدریجی یا حادی که به علت مصرف مداوم یک دارو، اعم از طبیعی یا ترکیبی، ‌ایجاد می‌شود و به حال شخص و اجتماع زیان‌آور می‌باشد.

به عبارت ساده‌تر، اعتیاد عبارت‌ است از وابستگی به موادی که مصرف مکرر آن با کمیت مشخص و در زمان های معین، از نظر مصرف کننده، ضروری و دارای ویژگی‌های زیر است:

ـ وابستگی جسمی ایجاد می‌کند.

ـ وابستگی روانی ایجاد می‌‌کند.

ـ پدیدة تحمل در بدن نسبت به مواد مصرفی ایجاد می‌شود.

ـ مادة مورد نیاز به هر شکل و از هر طریق باید به دست بیاید.

ـ ماده مصرفی بر مصرف کننده، خانواده و جامعه تأثیر مخرب دارد.

معنای اعتیاد و وابستگی به مواد چیست؟

توجه به این نکته ضروری است که هیچکس بطور ناگهانی معتاد نمی شود بلکه معمولا مصرف مواد از حالت کنجکاوی و تفریحی شروع و کم کم با افزایش دفعات مصرف، مقدار مصرف و مصرف مواد دیگر، فرد از مصرف کننده تفریحی به مصرف کننده دائمی و معتاد تغییر وضعیت می دهد.

v                  عدم مصرف: فرد مواد یا مشروبات الکلی مصرف نمی کند.

v                  مصرف آزمایشی: فرد به دلیل کنجکاوی مواد مصرف می کند و ممکن است مواد را ادامه دهد یا مصرف را قطع کند.

v                  مصرف گهگاهی: در مهمانی یا پارتی به اصرار دوستان گهگاهی مواد مصرف می کند.

v                  مصرف پزشکی: با دستور پزشک مواد مصرف می کند که آسیب آن کم است.

v                  مصرف آسیب زا یا سوء مصرف: مصرف مواد به طوری که باعث آسیب های مختلف به فرد می شود مانند مشکل تحصیلی، جسمی و خانوادگی 

v                  مصرف وابسته: فرد به لحاظ جسمی وچه از نظر روانی به ماده وابسته است و در مصرف افراط می کند و مشکلات جدی برای او به بار می آورد.

v                  در مرحله بندی مشابه ، مراحل مصرف مواد به صورت زیر مطرح می شود: عدم مصرف   مصرف آزمایشی مصرف تفریحی و تفننی  اعتیاد

مواد روانگردان به چهار گروه تقسیم می شوند:

1- STIMULANT (محرکها): افزایش انرژی، هوشیاری ذهنی و فـعالـیـت جـسـمــانی، کاهش خستگی، سرکوب گرسنگی، افزایش ضربان قلب و فشار خون. مثال: کـوکـائــین و کافئین .

2-DEPRESSAN(سرکوبگرها): کاهـش انــرژی، هـوشیـاری ذهـنـی، ضـربـان قـلـب، فعالیت جسمانی و سرعت تنفس، کاهش سرعت عکس العمل، خواب آور و القاء حالت رویا. مثال: الکل ، مرفین و هروئین.

3- HALLUCINOGENS(توهم زاها): تغـیـیـر و اخـتـلال در خـلق و خـو، ادراک و حــواس بینایی، شنوایی و احساسات، القاء حالت رویا. مثال: ماری جوآنا و ال اس دی.

4- NARCOTICS(خدرکننده ها):

القاء بی حسی، کرختی،رخوت و خواب شدید.

انواع گیاهان روانگردان :

1-OPIUM POPPY (خشخاش):

داروهای استخراجی شامل هروئین، مورفین، کـدئـیـــن، تریاک. مسکن و ضد درد می باشند.

2-CANNABISSATIVA(شاهدانه):

داروهای استخراجی TETRAHYDROCANNABINOL که مـــاده ای مسـکن، شـل کنـنـده عـضلات، خـواب آور و آنـتـی بیـوتـیک است. ماری جوآنا و حشیش ازآن گرفته می شـود. حشیش از صمغ گیاه و ماری جوآنا از ساقه و برگ آن.

3-COCA :از آن کوکائین استخراج می شود که یک آلکالوئید بی حس کننده موضعی می باشد.

علل و زمینه های گرایش به اعتیاد

طبق تحقیقات کارشناسان امور اجتماعی و روان شناسان، علل و انگیزه های گرایش به اعتیاد  بسیارند و ما در اینجا به اجمال به برخی از آنها اشاره        می کنیم :

1) بلوغ و نوجوانی : دوران بلوغ و نوجوانی یکی از حساس ترین دوره های زندگی به شمار می رود. در این دوره ی سنی خصوصیاتی از قبیل تشخص طلبی، اعلام استقلال، مخالفت جویی، خودنمایی تبعیت از گروه های مرجع و ده ها صفت دیگر بروز می کند. دوره جوانی زمان بحران و شورش است. جوان با دارا بودن ویژگی خاص خود به دنبال هیجان است و در این راه اغلب به بیراهه کشیده    می شود.

نتایج بررسی ها نشان می دهد که نوجوانان و جوانان بیشتر از گروه های سنی دیگر در معرض خطر اعتیاد قرار می گیرند.

2) اختلافات خانوادگی و تضاد و کشمکش بین والدین: درگیری های خانوادگی بین والدین موجب می شود که فرزندان از مراقبت و کنترل لازم برخوردار نباشند. این وضعیت و فضای نامناسب و نامساعد خانوادگی و عدم صمیمیت بین افراد خانواده موجب می گردد که فرزندان چنین خانواده ای برای خود دوستانی بیابند و با اهمال و غفلتی که در پرورش آنها شده، به سوی اعتیاد سوق داده شوند.

3) دوستان ناباب و معتاد : برخی از افراد سست عنصر و بی اراده وقتی     می بینند دوستانشان با مصرف مواد مخدر    نگرانی ها و گرفتاری های روحی خود را "خاموش می کنند" و حالت" آرامش " و" شادی موقتی" به دست   می آورند، از روی کنجکاوی ترغیب می شوند تا با چند بار مصرف ، حالتی مانند آنان به دست آورند. اما همین گرایش موقت موجب اعتیاد می گردد و یک عمر بدبختی و پشیمانی را در پی می آورد.

4) نابسامانی های زندگی و بیکاری : بیکاری و فرار از مشکلات زندگی و عدم توانایی فرد در روبرو شدن با مسائل اجتماعی از دیگر عواملی هستند که موجب می شوند شخص، مواد مخدر را پناه گاهی برای خود تلقی کند و به آن پناه ببرد.

5) تنهایی، احساس بی پناهی، نداشتن دوستان خوب : تنهایی و بی کسی و شکست های اجتماعی و نداشتن دوستانی صالح، امین، دلسوز و مهربان نیز ممکن است فرد را به طرف اعتیاد سوق دهد.

6) فشارهای عصبی و روانی : در اکثر اوقات عوامل روانی و فشارهای عصبی، کششی برای اعتیاد در فرد به وجود می آورد. مشکلات و نیازهای روانی و عاطفی برآورده نشده و عوامل نامساعد و ناراحت کننده ی زندگی ، شخص را به طرف مواد مخدر سوق می دهد.

7) لذت های نفسانی زودگذر: گروهی نیز با تصوری نادرست برای پیدا کردن آرزوهای گمشده خود به مصرف مواد مخدر روی می آورند و آن را منبع لذت و خوشحالی و رفع نیازمندی های خود می پندارند.

8)فراوانی و در دسترس بودن مواد مخدر: نمی توان انکار کرد که فراوانی مواد مخدر و در دسترس بودن و تهیه آسان آن، افراد معتاد  و توزیع کنندگان را بر می انگیزاند و تأثیر بسیاری در معتاد کردن افراد زودباور بویژه نوجوانان و جوانان دارد.

9) توهم لذت جنسی بیشتر: برخی از افراد، ریشه اعتیاد را در رابطه با امور جنسی می دانند و تصور می کنند مصرف مواد مخدر لذت جنسی را افزایش می دهد، اما واقعیت این است که مصرف مواد مخدر نه تنها توانایی جنسی را زیاد نمی کند، بلکه موجب اختلال در تعادل هورمون های جنسی و عقیمی در مردان و نازایی در زنان می شود.

10) روی آوردن به کارهای خلاف شرع ، عقل و عرف جامعه: در نزد فرد معتاد، ترس، وحشت و بزدلی جانشین شجاعت و شهامت و از خودگذشتگی می شود و چون فرد معتاد به کار و شغل شرافتمندانه بی اعتنا می گردد، ناچار برای به دست آوردن مواد مخدر و توهم درآمد بیشتر به کارهای خلاف شرع، عقل و عرف اجتماع مانند تکدی و دزدی روی می آورد یا واسطه فروش مواد مخدر می شود.

عوارض مصرف طولانی مدت مواد مخدر بر سلامت فرد، خانواده و جامعه

مصرف طولانی مدت مواد موجب اختلال در بهداشت و سلامت جسمی روانی فرد می‌شود که با بروز بسیاری از بیماری‌های مزمن وخطرناک همراه است. به علاوه از آنجا که اعتیاد بیشتر به هنگام ایجاد و ساخت خانواده و در ارزشمندترین سال‌های زندگی،‌ از نظر میزان کارآیی، بیشترین تأثیر را بر زندگی خانوادگی و شغلی فرد می‌گذارد.

مواد مخدر تنها به فرد مصرف‌کنده آسیب نمی‌رساند بلکه به هرکس که با آن در تماس باشد آسیب می‌رساند؛ و زمانی که تعداد معتادان فراتر از حد قابل جبران باشد، جامعه صدمه می‌بیند. اعتیاد خسارات و هزینه‌های بسیاری را به جامعه تحمیل می‌کند. بنابراین، عوارض ناشی از اعتیاد شامل عوارض فردی، خانوادگی، شغلی، اجتماعی و اقتصادی می‌باشد.

1) عوارض اعتیاد بر سلامت جسمی و روانی فرد

آسیب‌های عضلانی، اختلالات کبدی و کلیوی، عفونت‌های خطرناک(ایدز، هپاتیت، کزاز) ، بیماریهای مزمن تنفسی ،اختلالات قلبی ـ عروقی ، سکته‌های قلبی و مغزی ، آتروفی مغزی، ناتوانی جنسی و عقیمی، اختلالت خواب، افسردگی و اختلالات روانی شدید و پایدار .

2) عوارض خانوادگی

خشونت در خانواده شامل کودک‌آزاری و همسر آزاری ، غفلت از فرزندان و نابسامانی و آشفتگی خانواده، بی کفایتی در سرپرستی خانواده و طلاق ، مشکلات تحصیلی،‌ اختلالات روانی و خودکشی فرزندان، محدودیت در روابط سالم خارج از خانواده  و افت سطح اقتصادی و اجتماعی خانواده

3) عوارض شغلی

افت اعتبار فردی و موقعیت شغلی  ، سوانح و حوادث حین کار

غیبت از کار ، کاهش کارایی و اخراج و بیکاری

4) عوارض اقتصادی

خسارات ناشی از کاهش نیروی مولد و افزایش نیروی مصرف کنندة جامعه ، هزینه‌های تحمل شده به نیروهای انتظامی و جمع‌آوری امکانات لازم برای مبارزه با جرایم مستقیم و غیر مستقیم ناشی از مواد مخدر ، صرف وقت دادگاه‌ها و نیروهای قضایی ، هزینة نگهداری مجرمین مواد مخدر و معتادان در زندان‌ها ، هزینة مراکز بازپروری و درمانگا‌ه‌های ترک اعتیاد و هزینه‌ و خسارات ناشی از مراقبت‌های بهداشتی ثانیه شامل بیمارستان‌ها و درمانگاه‌ها .

5) عوارض اجتماعی

ضعف پای‌بند به اصول اخلاقی و مذهبی ، انواع جرایم مثل سرقت، فحشا، خشونت، تجاوز و قتل ، افزایش مشاغل کاذب و بیکاری و بی خانمانی و فقر .

[ ۱۳٩٢/٢/۱٥ ] [ ٧:٥٠ ‎ق.ظ ] [ حسینعلی ستوده ]

[ نظرات () ]