فصلنامه افق طلائی سلامت

معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی زابل

دوران بلوغ ( بلوغ پسران و بلوغ دختران)

دوران بلوغ ( بلوغ پسران و بلوغ دختران)

تهیه وتنظیم : مراد زمانی فرد  - کارشناس ارشد بهداشت روان – مرکز بهداشت نهاوند - فریبا زمردی کارشناس مسئول  بهداشت جوانان و مدارس  مرکز بهداشت شهرستان رزن ، همدان

منبع : " آشنایی با دوره بلوغ در نوجوانان "  برگرفته از   کتاب انسان در مسیر زندگی- دکتر مجد

بهداشت روان دوران بلوغ – رضا حاجیلویی – سعیده قنبری – معاونت بهداشتی قم  بهداشت بلوغ – انتشارات معاونت بهداشتی سمنان

بلوغ زمان تغییرات سریع است. بلوغ با تغییرات مشخص و رشد سریع در همه اندام های بدن همراه است. تغییرات ناگهانی و سریعی که هنگام بلوغ اتفاق می افتد، موجب سراسیمه شدن، دست پاچگی و نگرانی نوجوان شده و در خیلی از موارد منجر به بروز رفتارهای ناهنجار و     غیر مطلوب در آنان می گردد.

بلوغ مهم ترین


فصل زندگی هر کس و دارای سه مرحله  بلوغ جسمی، بلوغ روانی و بلوغ اجتماعی است که یکی پس از دیگری رخ             می دهد.  بلوغ در هر فرد بر اساس ویژگی هایی حادث می شود.

تغییرات در دوران بلوغ:

بلوغ بحرانی ترین دوره زندگی هر فرد است و برخورد صحیح  والدین به نوجوانان کمک می کند تا این دوره پر تلاطم را آرام پشت سر بگذارند. سلامت جسمی و اخلاقی و روانی نوجوان به چگونگی تربیت او در خانه و محیط اجتماعی بستگی دارد. تغییرات دوران بلوغ در پسران و دختران متفاوت و شامل تغییرات جسمی و تغییرات روحی روانی است .

تغییرات بلوغ در پسران بین سال های 10 و 16 زندگی رخ می‌دهد. بارزترین این تغییرات به خصوص در سال های 12 تا 17 سالگی تحت تاثیر هورمون جنسی مردانه بروز می کند . بلوغ در پسران معمولا دو سال دیرتر از دختران شروع می‌شود. طول مدت تحولات در پسران طولانی تر و در واقع سرعت بلوغ کمتر از دختران است که منجر به  بلندترشدن قد پسران در مقایسه با دختران شده و به همین دلیل دوران بلوغ و تکمیل نشانه های آن در پسران بیش از دختران طول می کشد. به همین منوال  صفات ثانویه جنسی نیز در پسران دیرتر از دختران بروز می کند.

بلوغ جسمی      
1- یکی از عوامل تعیین سن بلوغ توارث است. اعضای یک خانواده تقریبا در یک سن ثابت بالغ می شوند.
2- سن بلوغ بر حسب منطقه جغرافیایی و آب و هوایی تفاوت می کند. در مناطق گرمسیر حدود 10- 8 سالگی، در مناطق معتدل حدود     14-13 سالگی و در مناطق سردسیر مانند قطب شمال تا حدود 25-20 سالگی به تاخیر می افتد.     
3- تغذیه عامل دیگری در تعیین سن بلوغ است. اگر فرزندان ما تغذیه درستی داشته باشند تمام مراحل رشد را به درستی طی می کنند.
4- اندازه احساس جنسی نیز در تعیین زمان بلوغ موثر است. احساس جنسی یک تمایل عادی در انسان است که از تولد تا مرگ وجود دارد منتهی هر کس درجاتی از این احساس را می فهمد. اگر احساس جنسی فرزندان ما کامل باشد زود بالغ می شوند.

عوامل بسیار دیگری در تعیین زمان بلوغ تاثیر دارند. با این وجود      می توان گفت یکی از زیباترین وقایع دوران حیات هر فرد واقعه بلوغ است. دستگاه های متعددی در تن و روان ما باید به دقت و در نهایت سلامت و به موقع، حرکتی هماهنگ را به انجام رسانند تا یک نوجوان بالغ شود.نشانه های بلوغ در پسران عبارتند از:

تغییرات جسمی حاصل از بلوغ پسران شامل:

- رشد موهای زهار و زیر بغل، ابتدا موی زهار( ناحیه تناسلی خارجی) و حدود 20 ماه بعد موی زیر بغل ، سینه و صورت رشد می کند و همزمان فعالیت غدد عرق و چربی افزایش یافته آکنه ایجاد می شود. به دلیل اثرات اجتماعی، رویش موی صورت(ریش و سبیل) برای پسران اهمیت زیادی دارد.

- رشد بیضه، ترشح هورمون های جنسی و افزایش تولید اسپرم و رشد آلت تناسلی

- احتلام شبانه: یک سال پس از رشد بیضه ها و معمولا شبانه یا نزدیک صبح و در خواب و به طریق غیر ارادی اتفاق می افتد.

- رشد بدنی و تغییرات جسمانی، رشد قد، بازو و ساق: دراین دوره رشد جهشی قد شروع و به طور متوسط 7 تا 5/12 سانتی متر در سال به قد پسران افزوده می شود و قدرت عضلانی و پهنای سینه افزایش  می یابد.

- تغییر صدا: به تدریج اتفاق می افتد ، ابتدا دو رگه و سپس صدا بم تر و مردانه می شود.

شروع تغییرات و سن بروز آنها در افراد مختلف متفاوت و تحت تاثیر مجموعه عوامل هورمونی، ژنتیک و محیطی می باشد که در این میان تغذیه مناسب و کافی، ورزش و فعالیت جسمانی و رفاه جسمی و روحی تاثیر به سزائی دارند.

آیا می دانید

 1- والدین پیش از بلوغ و در هنگام رخ دادن آن و پس از بلوغ موظف به انجام تکالیفی هستند،  آنها باید بچه های خود را پیش از بلوغ برای این اتفاق مهم آماده کنند. پدران به پسران آگاهی دهند و مادران به دختران . اگر ما خانواده ای هستیم که اعضای آن در سن 13 سالگی بالغ می شوند والدین یک سال پیش از این سن، موضوع را به شکلی دوستانه و مهربان برای فرزندان خود بگویند. آن چنانکه خاطره خوشی در ذهن آنها ایجاد کند.  فرزند خود را در آغوش بگیرید و به آرامی به او بگویید قرار است اتفاق خوبی افتد .
2- در جریان بلوغ نقش حامی را برای فرزندان خود ایفا کنید و به آنها اطمینان دهید که می توانند به شما تکیه کنند و همه چیز را بگویند.
- با آنها با محبت و آرامش برخورد کنید تا از دختر یا پسر بودن خود متنفر نشوید.         
- آگاهی فرزندان ما از جریان بلوغ به سود آنهاست.
- یک پدر و مادر خوب از مرحله بلوغ فرزند خود مطلع می شوند.      
- فرزندان ما (به ویژه دختران) از واقعه بلوغ می ترسند، آگاهی آنان از هراس وا اقدامات نادرست آنها جلوگیری می کند.    
3- به مناسبت بلوغ فرزند خود جشنی بر پا کنید و در مراسم جشن کادوئی ماندگار به آنان هدیه دهید. یادگاری که همیشه خاطره این واقعه را به زیبایی در ذهن آنها زنده کند.      
4- در جریان بلوغ فرزندان خود (به ویژه دختران) را یاری کنید که احساس امنیت کنند.     پس از بلوغ به مدت دو سال باید به فرزندان ( به خصوص دختران ) کمک کرد تا این مرحله را بخوبی سپری کنند.    
5- در جریان بلوغ مراعات بهداشت را به فرزندانمان آموزش دهیم.

  ویژ گی های بلوغ از دید پزشکی     
1- علامت های جسمی پیش از بلوغ: پیش از بلوغ در دختران و پسران تغییرات جسمانی بوجود می آید. این تغییرات در دختران شامل تورم پوست چهره ،پیدایش جوش(غرور جوانی)، افزایش حجم غده تیروئید، تجمع چربی در بخش هایی از بدن و تغییراتی در اندام های ظاهری و در پسران ظهور جوش جوانی، تورم اعضای چهره، افزایش حجم غده تیروئید، تیره شدن پشت لب (از کرکهای مشکی و بور )، رویش مو در برخی اندامها و سایر تغییرات جسمانی می باشند.
2- علامت های روان شناختن بلوغ: در این زمان فرزندان ما      بی تفاوت می شوند. آنها هنوز سرگرم بازی های کودکانه هستند. هیچ گونه احساسی ندارند که اتفاقی در راه است هیچ گوه ادراکی از موقع و زمان ندارند هیچ احساس و بازتابی از اینکه چه خواهد شد ندارند.    
اما علائم دیگر:

- سردرگمی ذهنی(گاهی باید دو سه بار آنها را صدا زد تا پاسخ دهند).
- سقوط تحصیلی (سه تا چهار ماه پیش از بلوغ بوجود می آید و تا یک تا دو سال پس از بلوغ ادامه دارد ) .      
- سردرگمی در دختران بیش از پسران است.      
- اختلال خواب    
- فزونکاری(به خصوص در پسران ) فعالیتهای خود را به سرعت انجام می دهند.   
- کج خلقی و حساسیت بیش از معمول 
- پرخاشگر می شوند، به هر محرکی پاسخ تند می دهند، زود عصبانی می شوند و دعوا می کنند.       
- شادی بیش از حد (بی سبب می خندند)، شادی علامت طبیعی تازه بالغین است آنها باید شاد باشند و رنگهای روشن بپوشند.       
- تازه بالغین همه چیز را زیبا می بینند ( مثلا رنگ ها را آنچنان       می بینند که ما هیچ وقت نمی بینیم ( این احساسات به دلیل ترشح زیاد تیروئید و هیپوفیز و احساس جنسی شدید است)          
- افسردگی، غصه خوردن و تمایلات خودکشی غیر طبیعی است.
ما در دوران بلوغ موظف ایم که فضای خانه را شاد نگه داریم.برای دخترها و پسرها جداگانه مهمانی بگیریم و دوستان همسن و سال آنها را دعوت کنیم.    
از ویژگی های این دوره تضاد بچه ها با والدین است این خصویت تا چهار سال ادامه دارد این صفت عادی و طبیعی است. در این گونه موارد سر به سر فرزندان خود نگذارید. هیچ گاه با آنها مبارزه نکنید. اگر مخالف شما بودند سکوت کنید و هیچ نگویید.

سایر ویژگی ها 

• پرحرفی(دخترها دو برابر پسرها حرف می زنند ) به آنها اجازه دهید حرف بزنند.
• با تازه بالغین دعوا و مباحثه نکنید با آنها مدارا کنید.       
• احساسات بچه ها دراین دوره اغراق آمیز می شود.         
• پرخوری یا کم خوری، تندی حرکات یا گریه زیاد نشانی از بلوغ با خود دارد.    
• در پسران گرایش شدید به عملیات قهرمانانه می بینیم.     
• در این بحران گاهی با موارد سختی روبه رو می شویم، دعوا ، فرار از خانه، اعتیاد و .....      
در فاصله بلوغ جسمی و روانی جسم بیش از روان رشد می کند لذا جسم بر روان تسلط دارد به همین علت دوران بحران نامیده می شود.
3- حوادث فیزیولوژیکی پس از بلوغ: در جریان بلوغ سلولهای ما به دو دسته تقسیم می شوند.     
الف ) سلولهای غدد مترشحه داخلی   ب ) سلولهای سایر اندام ها

الف ) غدد مترشحه داخلی در جریان بلوغ نقش بسیار حساس و ارزشمندی را ایفا می کنند. غددی مانند هیپوفیز- هیپوتالاموس در مغز و تیروئید تیموس (که بعدها از بین می رود)، غده فوق کلیه، تخمدان ها و بیضه ها همه دچار تغییرات خاصی می شوند.      
ب ) سلول های اندام هایی مانند عضلات، مفاصل، اسکلت بدن، و تمام دستگاه های انسان در جریان بلوغ تغییر می کنند.   
بلوغ یک انقلاب تمام عیار حقیقی در تمام جسم انسان است.
ترشحات اندام های داخلی زیاد می شود. از میان تمام غده های داخلی دو غده پیش از بلوغ هیچ ترشحی ندارند ولی پس از بلوغ شروع به کار می کنند.     
در لحظات پیش از بلوغ یک آمادگی همگانی وجود دارد که نشان از وقوع حادثه ای است. تمام سلول های بدن از سلولهای  دیواره قلب تا دیواره برونش آماده انجام یک حرکت ثمربخش دسته جمعی هستند. تمام این دستگاه ها زمانی بی هیچ خبر قبلی همه با هم شروع به ترشح می کنند.    
• بلوغ در دختران همراه با ترشح هورمون فولیکولین( یا استروژن ) که به آن هورمون عشق می گویند آغاز می شود. این هورمون باعث شادابی، احساس خوب و علاقه به زندگی را در یک خانم بوجود می آورد و تا زمان یائسگی ادامه دارد.      
• هورمون استروژن و پروژسترن در خانم ها شروع به ترشح از تخمدان می کنند. تقویم 28 روزه خانم ها با تغییرات خلقی آنها مربوط است. دفع اسپرم از پسران نیز نشان بلوغ آنهاست.

بلوغ روانی:

حدود چهار تا شش سال پس از بلوغ جسمی، بلوغ روانی حادث می شود. ویژگی بلوغ روانی مخفی بودن آن است. بلوغ جسمی علائم جسمی دیدنی دارد اما بلوغ روانی فرآیندی است که ظهور خارجی واضح و آشکار ندارد. ما این بلوغ را از روی سه نتیجه وقوع آن در می یابیم :

الف) ثبات : فرزندان ما در این مرحله به آرامش و وقار می رسند.      
ب) خود شیفتگی : فرزندان ما به خودشان توجه می کنند. زمانی را در کنار آیینه  می گذارند. این خصلت چنان مهم است که اگر نوجوانی به فکر خودش نباشد و نا آراسته باشد می توان به افسردگی او پی برد و او را نزد کسی برد که معالجه اش نماید.   
ج) عاشق پیشه گی: رفتار طبیعی دوران بلوغ است این عشق ممکن است در عالم خیال باشد یا درعالم واقع، اگر فرزندان شما عشقی داشتند، شما آرام باشید.          
در مورد داستانهای عاشقانه فرزندان باید سیاست و مدارا نمود و گرنه افسردگی، خودکشی یا ازدواج مخفیانه یکی از سه راه شایع غلط در میان نوجوانان است. علامت های آسیب شناختی عشق- افسردگی ، گیجی، توهم، عدم تعادل جسمانی، بیقراری، کم اشتهایی، سقوط یک باره تحصیلی و ..... . عشق دوره خاصی دارد.          
- اگر عشق در دوره بلوغ اتفاق نیفتاد فرد اشکال دارد شاید بعدها در نیمه راه زندگی جدی آینده ، فکر عشق افتاد.         
- پس از بیست  سالگی عشق را باید به فراموشی سپرد. باید به دنبال یک همراه ، یک همسر لایق و شایسته بود.

تغییرات اخلاقی که در این دوره برای نوجوان بروز می کند:

- به سرعت عصبانی و خشمگین شدن، در عین حال به سرعت پشیمان شده و خود را سرزنش می کند.  

- ناسازگاری و در مواردی گستاخ  و نامهربان و خشن و بی ادب 

- توجه افراطی به خود و به جالب بودن ظاهرش

- کسب محبوبیت ( حتی در جنس مخالف)

 - بی ثباتی عاطفی ( به دلیل بد اخلاقی و تندی مزاج و ... تمایل به گریه کردن دارد)

- عناد و سرکشی نسبت به والدین ( که نشانه ای از استقلال طلبی اوست و نه خصومت و دشمنی.)

- ترس و نگرانی های درسی و جنسی و ترس از تمسخر دوستان

-  اضطراب و آشفتگی ، تمایل به گوشه گیری

بلوغ اجتماعی :

 چند سال پس از بلوغ روانی، بلوغ اجتماعی پدید    می آید. بلوغ اجتماعی در حدود بیست سالگی حادث می شود. علاقه به شغل و تحصیلات خاص، انجام فعالیت اجتماعی و قابل مشاوره شدن از علائم بلوغ اجتماعی است.

همزمان با این دوره نگرانی های خاص اجتماعی پسران مانند نگرانی در مورد آینده تحصیلی، خدمت سربازی، آینده شغلی و وضع مالی با افزیش سن نوجوان و نزدیک شدن به سال های پایان نوجوانی افزایش می یابد.

آگاهی نوجوان از تغییرات بلوغ  در زمان مناسب، فرایند بلوغ را در فرد راحت تر، دلپذیرتر و سالم‌تر می‌سازد. بدیهی است که طلاعات باید در زمان مناسب و متناسب با نیاز و هماهنگ با فرهنگ هر جامعه ای باشد. پدیده بلوغ باید مورد توجه والدین و اولیا و مربیان باشد. به نظر می‌رسد، بهترین زمان برای دادن اطلاعات در مورد هر تحول زمانی نه چندان نزدیک و نه چندان دور از آن رخداد  است.

آگاهی از شرایط و وضعیت بلوغ و علایم طبیعی و غیرطبیعی، رفتار های زندگی سالم از جمله تغذیه، ورزش، استراحت، استفاده از آفتاب، مراجعه به افراد ذیصلاح برای کسب اطلاعات و کاهش اضطراب و احیانا تشخیص و درمان مسایل فرد و . . . از جمله آن است.

توجه به شخصیت نوجوان و نیازهای او به ترتیبی که نوجوان نیاز به نشان دادن خود به طریق رفتارهای پرخطر و ماجراجویانه نداشته باشد، به پیشگیری از گرایش به مصرف مواد مخدر به دلیل دستیابی به احساس استقلال از والدین و مخالفت صریح در مقابل معیارهای جامعه و مقابله با اضطراب، گوشه گیری و افسردگی یا پذیرفته شدن از طرف گروه هم سال ، کمک می کند.               

 پشت سرگذاشتن داستان های عاشقانه و جست و جوی همسر و ارتقاء به سطح تفکر انتزاعی گسترده و فیلسوفانه از مشخصات این دسته از بالغین است.   
سازمان جهانی بهداشت، برای مناطق معتدله، سن ازدواج را در خانم ها 25-20 و در آقایان 30-25 سال اعلام کرده است.

[ ۱۳٩٢/٢/۱٥ ] [ ۸:۱۱ ‎ق.ظ ] [ حسینعلی ستوده ]

[ نظرات () ]