فصلنامه افق طلائی سلامت

معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی زابل

آموزش های لازم برای افراد مبتلا به دیابت

آموزش های لازم برای افراد مبتلا به دیابت

خلیل شهریاری – مدیر گروه تخصصی بیماریها

منبع : برنامه‌ی کشوری پیشگیری و کنترل دیابت

در ابتدای امر باید به بیمار آموزش داد که کنترل دقیق قند خون چه اهمیتی دارد و در هر بار ملاقات بیمار، نکته های زیر را به آنها آموزش داد:

کنترل وزن: از هر10 نفر مبتلا به دیابت نوع 2 معمولاً 8 نفر آنها چاق هستند و نیاز به کاهش وزن دارند، بنابراین فرد مبتلا به دیابت باید همیشه وزن خود را در حد طبیعی نگه دارد. برای تعیین وزن استاندارد از نمودار نمایه تودۀ بدنی استفاده می شود.


طبقه بندی نمایه تودۀ بدنی:

شاخص توده بدنی BMI)) با تقسیم وزن (برحسب کیلو گرم) بر قد( برحسب متر به توان2)محاسبه می شود .

BMIکمتر از20برابر است با کمبود وزن (لاغر)

BMI 9/24-20 برابر است با وزن طبیعی

BMI9/29-25 برابر است با اضافه وزن

 BMI9/34-30 برابر است با چاقی متوسط (چاقی درجه یک)     BMI39/9-30 برابر است با چاقی شدید(چاقی درجه دو)

BMI 40 به بالا برابر است با چاقی خیلی شدید (چاقی درجه سه)

برنامۀ غذایی: نکته هایی که باید در برنامۀ غذایی بیماران مبتلا به دیابت رعایت شود عبارتند از:

- تعداد وعده های غذا را افزایش داده و در هر وعده، مقدار غذای مصرفی را کاهش دهند و این مقدار غذای مصرفی باید متناسب با فعالیت بیمار باشد.

- افراد مبتلا به دیابت هرگز نباید یکی از وعده های اصلی غذای خود را حذف کنند، به خصوص بیماران لاغر و بیمارانی که قرص مصرف می کنند و یا انسولین تزریق می نمایند.

- از میوه های غیرشیرین و سبزی ها در وعده های غذایی به مقدار زیاد استفاده کنند.

- مصرف میوه های شیرین مانند انگور، خربزه، خرما ، توت و همچنین خشکبار شیرین مانند توت خشک ، کشمش ، قیسی و مانند آنها را در برنامۀ غذایی خود محدود کنند.

- از حبوبات در برنامۀ غذایی روزانه بیشتر مصرف کنند.

- نان سبوس دار مصرف کنند.

- قند و شکر و انواع شیرینی مانند آب نبات، شکلات، شیرینی، گز، سوهان و امثال آن را مصرف نکنند.

 -از مواد نشاسته ای مانند نان، برنج، سیب زمینی، گندم، جو و ماکارونی به میزانی که موجب افزایش وزن نشود مصرف نمایند.

- مصرف چربی ها را کاهش دهند و به این منظور از سرخ کردن غذا خودداری و آن را به صورت آب پز و کبابی تهیه کنند.

- از گوشت های کم چربی استفاده کنند و قبل از پخت، چربی گوشت و پوست مرغ را جداکنند.  - از شیر و ماست کم چربی استفاده کرده، برای این کار شیر را جوشانده و پس از سردشدن چربی آن را جداکنند .

- مصرف تخم مرغ را محدودکرده و از گوشت های احشایی مانند جگر، مغز، قلو ه، و کله پاچه کمتر مصرف کنند .

- به جای خامه، کره و روغن های جامد از روغن مایع و زیتون استفاده کنند.

توجه: بعضی از افراد مبتلا به دیابت می توانند با نظر پزشک معالج خود روزه بگیرند.

 ورزش و فعالیت های جسمی:

ورزش باعث کارایی بیشتر، کاهش وزن، احساس نشاط و تندرستی می شود . افزایش فعالیت های بدنی در کنترل بیماری قند بسیار اهمیت دارد البته باید متناسب با شرایط و وضعیت سلامت شخص باشد و به طور منظم و مستمر انجام گیرد . زمان ورزش بهتر است عصر باشد . این بیماران می توانند ورزش های سبک مثل نرمش و پیاده روی انجام دهند. به هر حال دربارۀ نوع ورزش می توانند با پزشک مرکز بهداشتی درمانی مشورت کنند.

 مراقبت از پا: مراقبت از پای فرد مبتلا به دیابت بسیار اهمیت دارد. ممکن است دو عارضه برای آنها پیش آید:

بی حسی و کرختی پا و عفونت و دیر بهبودیافتن زخم و جراحت های پا. بنابراین رعایت نکته های ذیل در حفظ بهداشت پای افراد مبتلا به دیابت بسیار مهم است:

- هر روز پاهای خود را با آب ولرم و صابون بشویند و بین انگشتان خود را با حولۀ نرم خشک کنند.

- ناخن های پا را کوتاه نگه دارند و باید ناخن را به طور مستقیم گرفته و کنار ناخن را نگیرند . ناخن نباید از ته گرفته شود و درصورتی که دید بیمار مشکل داشته باشد، شخص دیگری ناخن هایش را بگیرد.

-  جوراب خود را روزانه عوض کرده و از جوراب نخی و ضخیم استفاده کند.

- از کفش راحت، پاشنه کوتاه و پنجه پهن استفاده کنند.

- در خانه از کفش راحتی و دمپایی استفاده کنند و برای جلوگیری از جراحت های احتمالی ، با پای برهنه در منزل راه نروند.

- پاهای خود را روزانه از نظر وجود قرمزی، تورم، تغییر رنگ، زخم، ترک خوردگی و ترشح اطراف ناخن بررسی کنند. برای مشاهدۀ کف پا می توانند از آینه استفاده نمایند.

- از نزدیک کردن پای خود به آتش، بخاری شوفاژ و هر وسیلۀ گرمایی دیگر خودداری کنند.

 ترک مصرف دخانیات: افراد مبتلا به دیابت که هر نوع دخانیات (سیگار، پیپ، چپق و قلیان، جویدن توتون) مصرف می کنند، باید برای ترک تشویق شوند.

 نحوۀ مصرف و تزریق انسولین :

به بیمارانی که انسولین مصرف می کنند باید نحوۀ نگهداری، مخلوط کردن، رعایت بهداشت سرنگ ها و محل های تزریق انسولین را آموزش داد.

نحوۀ نگهداری :

- انسولین بازنشده حتماً باید در یخچال نگه داری شود، اما انسولین بازشده و درحال استفاده است را می توان در دمای اتاق هم نگه داری کرد، ولی باید از قراردادن آن در گرمای زیاد (بالای30درجه ) و یا سرمای شدید (زیر 2 درجه) خودداری کرد .

- از تکان دادن های بیش از حد شیشه نیز باید اجتناب کرد؛ زیرا هر دو مورد باعث ازدست رفتن قدرت اثر دارو می شود.

- هرگونه تغییر در انسولین مثل، یخ زدگی و کدرشدن قدرت انسولین را کمترمی کند.

نحوۀ مخلوط کردن: درصورتی که بیمار از دو نوع انسولین با اثر سریع(کریستال)و با اثر متوسط(NPH)  استفاده می کند، باید برای مخلوط کردن آنها نکته های زیر را رعایت کند:

- هیچ گونه مادۀ رقیق کننده و یا داروی دیگری نباید به مخلوط دو نوع انسولین اضافه شود.

- مخلوط انسولین کریستال و NPH را هم می توان فوراً تزریق کرد و هم    می توان برای وعدۀ بعدی تزریق نگه داری کرد . البته هنگام استفاده برای وعدۀ بعد باید سرنگ را بین دست ها حرکت داد تا انسولین مخلوط شود.

- همیشه باید اول انسولین کریستال در سرنگ کشیده شود و بعد انسولین NPH ، در غیر این صورت ساختمان و اثر انسولین کریستال تغییرمی کند.

رعایت بهداشت سرنگ ها :

- درصورت آلوده نکردن سرنگ و رعایت نکته های بهداشتی می توان از هر سرنگ 3 تا 20 نوبت استفاده کرد.

- درصورت استفادۀ مکرر از یک سرنگ، فقط باید برای همان شخص مصرف شود و استفاده از سرنگ فرد دیگر ممنوع است زیرا خطر انتقال بعضی از عفونت های ویروسی از طریق جریان خون افزایش می یابد .

- درصورتی که سرسوزن سرنگ قابل جداشدن است، در تزریق بعدی باید چند بار پیستون سرنگ را با فشار عقب و جلو برد تا انسولینی که در سرسوزن مانده (حدود 5 واحد انسولین ) خارج گردد و سپس اقدام به کشیدن مجدد انسولین شود.

- انسولین باید نیم ساعت قبل از غذاخوردن تزریق شود.

محل های تزریق انسولین

- باید در بافت زیرجلدی قسمت بالای بازو، سطح جلو و کناری قابل دید ران ها و در محدودۀ 5 سانتیمتری اطراف ناف تزریق شود.

- تزریق نباید داخل عضله انجام گیرد و باید حتماً در زیرپوست و در بافت چربی باشد.

- تزریق انسولین باید هر دفعه در یک محل جداگانه انجام شود (چرخشی)، در غیر این صورت ممکن است پوست سفت شود.

- سرعت جذب انسولین در محل های مختلف متفاوت است، به این صورت که در شکم جذب از همۀ قسمت ها سریع تر است، بعد در بازوها و بعد ران ها و در باسن از همۀ قسمت ها کندتر جذب می شود  بهتر است درصورتی که فرد دو بار تزریق در روز دارد صبح ها روی شکم و شب ها بالای ران تزریق انجام شود.

- هر ورزشی میزان جذب انسولین را از نواحی تزریق مربوط به آن ورزش افزایش می دهد، به طور مثال درصورت تزریق در ران ها در هنگام دویدن جذب انسولین سریع تر می شود.

- تغییرات پوستی نواحی تزریق مثل تورم قرمزی و سفتی باعث کندی جذب انسولین   می شود.

 نکاتی که فرد مبتلا به دیابت در هنگام ابتلا به سایر بیماری ها باید رعایت کند :

در مواردی که شخص مبتلا به دیابت به بیماری هایی از قبیل سرماخوردگی، تب، اسهال و استفراغ و ... مبتلا شود، باید اقدام های زیر را انجام دهد:

- درصورت تزریق انسولین نباید مصرف آن را قطع کند.

- اگر قادر به خوردن غذاهای سفت نیست، بهتر است از غذاهای مایع مانند سوپ، آش، مایعات غیرشیرین، آب میوه و یا شیر استفاده نماید.

- باید در زمان بیداری به اندازۀ کافی استراحت کند.

- درصورت ابتلا به عوارض شدید مانند اسهال و استفراغ شدید حتماً به پزشک مراجعه کند.

[ ۱۳٩٢/٢/۱٥ ] [ ۸:٢۱ ‎ق.ظ ] [ حسینعلی ستوده ]

[ نظرات () ]