فصلنامه افق طلائی سلامت

معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی زابل

سواد بهداشتی

سواد بهداشتی

(health literacy)

تهیه و تنظیم : راضیه کیخایی

منابع :

 1- صفاری محسن، شجاعی زاده داود، غفرانی پور فضل الله، حیدرنیا علیرضا، پاکپور حاجی آقا امیر، نظریه ها، مدلها و روشهای آموزش بهداشت و ارتقاء سلامت، انتشارات آثار سبحان، بهار 1388، 18-17

2- رئیسی مهرنوش، مصطفوی فیروزه، حسن زاده اکبر، شریفی راد غلامرضا. رابطه سواد سلامت با وضعیت سلامت عمومی و رفتارهای بهداشتی در سالمندان شهر اصفهان، مجله تحقیقات نظام سلامت، سال هفتم، شماره چهارم، آذر و دی 1390

 

 

کمیته الحاقی واژه شناسی آموزش بهداشت و ارتقاء سلامت در سال 2000 سواد بهداشتی را این گونه تعریف می نماید:

" ظرفیت شخص جهت کسب، تفسیر و درک اطلاعات و خدمات    پایه ی بهداشتی و قابلیت استفاده از این اطلاعات و خدمات، در قالب روش هایی که موجب ارتقاء سلامت می گردند." زارکادولاس، پلیسانت و گرین (2003) یک الگوی چهار قسمتی برای درک سواد بهداشتی، پیشنهاد نموده اند. چهار حیطه ی اصلی این الگو عبارتند از:


1- سواد پایه خواندن و نوشتن/ ریاضی: تبحر در درک و کاربرد زبان نوشتاری، زبان گفتاری، اعداد و نمادها یا اصطلاحات پایه ی ریاضی. این حیطه مستلزم طیف وسیعی از مهارت ها و توانایی های شناختی، رفتاری و اجتماعی است.

2- سواد مربوط به علم و فن آوری: درک مفاهی پایه ی علم و   فن آوری، پیچیدگی فنی، پدیده ی عدم قطعیت علمی و پدیده ی تغییر سریع.

3- سواد اجتماعی/ مدنی: درک منابع اطلاعاتی، برنامه ها و روش های تفسیر آن برنامه ها که موجب توانمند نمودن افراد جهت درگیری در گفتگو و تصمیم گیری می شود. این نوع سواد شامل مهارت تعبیر و تفسیر رسانه ای و فهمیدن عملکردهای مدنی و قانونی می باشد.

4- سواد فرهنگی: درک عقاید و آداب و رسوم جمعی، دیدگاه های جهانی و روابط هویت اجتماعی جهت تفسیر و تولید اطلاعات بهداشتی.

هم اکنون سواد سلامت به عنوان یک مساله و بحث جهانی در قرن 21 معرفی شده است. بر این اساس سازمان جهانی بهداشت (WHO,world health organization) به تازگی در گزارشی، سواد سلامت را به عنوان یکی از بزرگترین تعینن کننده های امر سلامت معرفی نمود. همچنین به کشورهای جهان توصیه کرد که انجمنی متشکل از تمامی افراد متاثر از این امر را جهت پایش و هماهنگی فعالیت های استراتژیک، در خصوص ارتقای ارتقای سطح سواد سلامت در جوامع مختلف ایجاد شود. این سازمان در پنجمین کنفرانس جهانی ارتقای سلامت در مکزیک، سواد سلامت را به صورت مهارت های شناختی و اجتماعی که تعیین کننده انگیزه و قابلیت افراد در دستیابی، درک و به کارگیری اطلاعات به طریقی که منجر به حفظ و ارتقای سلامت آن ها گردد، معرفی نمود. در این کنفرانس بیان شد که سواد سلامت نه فقط به عنوان یک ویژگی و مشخصه فردی بلکه بایستی به عنوان یک تعیین کننده کلیدی بهداشت و سلامتی در سطح جمعیت در نظر گرفته شود.

گرچه هنوز به درستی معلوم نیست که سواد سلامت تا چه حد بر نتایج سلامتی تاثیر گذار است، اما دلایل زیادی حاکی از آن است که بسیاری از نتایج ناخوشایند مرتبط با سلامتی، در نتیجه سواد سلامت ناکافی است. طبق مطالعات مرکز استراتژی های مراقبت سلامتی امریکا، افراد دارای سواد سلامتی اندک با احتمال کمتری اطلاعات نوشتاری و گفتاری ارائه شده توسط متخصصان سلامتی را درک و به دستورات داده شده عمل می کنند. بنابراین وضعیت سلامتی ضعیف تری دارند. میزان بستری شدن و مراجعه به پزشک در آنها بیشتر است. در مهارت های خود مراقبتی ضعیف عمل می کنند، مراقبت پیشگیرانه کمتری دارند و در نتیجه هزینه های پزشکی بیشتری را متحمل می شوند.

یک بررسی ملی که در سطح گسترده ای در کشور امریکا انجام شد، شیوع سواد سلامت ناکافی را 48 درصد برآورد کرد. در این مطالعه تنها 11 درصد بزرگسالان از سواد سلامت کافی برخوردار بودند. در تنها مطالعه ای که در ایران در این زمینه انجام شد، 6/56 درصد از افراد سواد سلامت ناکافی داشتند و تنها 1/28 درصد از افراد از سطح بالای سواد سلامت برخوردار بودند. سطح پایین سواد سلامت در گروه سالمندان، جمعیت مهاجر، افراد بی سواد، افراد کم درآمد، افراد با سلامت روان پایین و افراد مبتلا به بیماریهای مزمن مانند دیابت نوع دو و فشارخون شایع تر است. در نتیجه این افراد به عنوان گروه های در معرض خطر اثرات ناخوشایند سطح پایین سواد سلامت به شمار می آیند. مطالعات مختلف نیز نشان دادند که سطح پایین سواد سلامت در سالمندان، با پیامدهایی چون افزایش میزان های میرایی، عدم انجام رفتارهای پیشگیری کننده مانند آزمایش های غربالگری، اتخاذ برخی رفتارهای پر خطر بهداشتی و به طور کلی با سلامت جسمانی و روانی نامطلوب در این گروه مرتبط است. از طرفی بر اساس گزارشات، در حال حاضر حدود 6 درصد از کل جمعیت ایران را افراد سالمند بالای 60 سال تشکیل می دهند که معادل 4 میلیون و 562 هزار نفر می باشند. بر اساس هرم سنی، پیش بینی می شود که این رقم تا سال 2050 به 26 میلیون و 393 هزار نفر معادل 26 درصد کل جمعیت کشور خواهد رسید.

امروزه بیشتر آموزش ها و اطلاعات در سیستم بهداشتی به صورت نوشتاری و در سطحی بالاتر از آنچه برای افراد قابل فهم باشد، ارائه  می گردد. بنابراین آموختن و درک اطلاعات جدید بهداشتی نیازمند مهارت بالایی در خواندن، محاسبات و مهارت تصمیم گیری می باشد.

 

این در حالی است که مطالعات ثابت کردند که اغلب سالمندان در این سه زمینه مهارت کافی ندارند و ضعیف عمل می کنند. همچنین به دلیل تغییرات حسی و ادراکی که همراه با سالمندی به وقوع          می پیوندد، بر توانایی سالمندان در خواندن و درک اطلاعات بهداشتی تاثیر می گذارد. این موارد خود از علل سطح پایین سواد سلامت در این گروه آسیب پذیر محسوب می شود و نشان دهنده لزوم توجه بیشتر به امر سواد سلامت در گروه سالمندان می باشد.

اگر در جامعه‌ای سطح سواد سلامت پایین باشد فهم و به کار بستن اطلاعات مربوط به سلامت دچار مشکل می‌شود. مطالعات نشان     داده اند که احتمال آنکه افراد، اطلاعات نوشتاری و گفتاری ارایه شده توسط متخصصان سلامت را بخوبی درک کرده و بدرستی به دستورات داده شده عمل کنند در کسانی که سواد سلامت اندکی دارندکمتر از کسانی است که سطح سواد سلامت شان بالاتر است. افراد دارای سواد سلامت پایین، هزینه‌های پزشکی بیشتری را متحمل می‌شوند، وضعیت سلامتی ضعیف‌تری دارند و میزان بستری ‌شدن و استفاده از خدمات اورژانس در آنها بیشتر است. این افراد مراقبت پیشگیرانه کمتری دارند. با توجه به اینکه پایین بودن سواد سلامت، موجب به هدر رفتن حجم زیادی از بودجه های بخش سلامت می شود، پرداختن به موضوع سواد سلامت و بکارگیری راهکارهایی برای ارتقای آن در جامعه ضروری می نماید.

در سال های اخیر، مطالعه ای در 5 استان کشور از جمله تهران انجام شده که در آن سواد سلامت افراد مورد بررسی قرار گرفته است. نتایج این مطالعه نشان می دهد که بطور کلی سطح سواد سلامت در ایران پایین بوده و با سطح تحصیلات ارتباط قوی دارد. همچنین سواد سلامت در زنان، افراد مسن تر و ساکنین روستاها پایین تر است که مربوط به پایین تر بودن سطح تحصیلات در این گروه ها می باشد.

امروزه با حرکت به سمت"بیمار محوری"در سیستم‌های مراقبت سلامت، افراد باید بیش از گذشته در تصمیم‌گیری‌های مرتبط با سلامتی‌شان نقش فعال داشته باشند. برای تحقق این نقش و بمنظور ارتقای سطح سواد سلامت، مردم نیاز به کسب اطلاعات سلامت دارند. اطلاعات سلامت علاوه بر مطالبی در مورد راه های سرایت و پیشگیری از بیماری های شایع، در برگیرنده‌ی اطلاعاتی جهت ارتقای سلامت، دسترسی به سیستم‌های مراقبت بهداشتی، توانایی استفاده از خدمات بیمه ای، توانبخشی و ... نیز می‌باشد.

بدیهی است بیشتر مردم برای کسب اطلاعات سلامت، پزشکان و کارکنان بهداشتی را بعنوان منبع اولیه اطلاعات بر می گزینند. البته به دلایل مختلفی از جمله بدلیل محدودیت‌های زمانی و مکانی مانند کمبود یک محیط خلوت مناسب برای تشکیل یک جلسه مشاوره، ممکن است مردم همیشه نتوانند اطلاعات مورد نیاز خود را از این منابع بدست آورند.

علاوه بر پزشکان و کارکنان بهداشتی، منابع اطلاعاتی دیگری نیز در این حوزه وجود دارند که از جمله می‌توان به رسانه‌های جمعی مانند تلویزیون، رادیو، روزنامه، مجله، اینترنت و ... اشاره کرد. این منابع نیز اطلاعات بهداشتی ضروری را بویژه زمانی که سلامت عموم جامعه در معرض خطر است، در اختیار عموم افراد قرار می‌دهند. منابع چاپی نیز از منابع رایج کسب اطلاعات سلامت هستند اما مطالعات نشان داده اند که مطالب چاپ شده در زمینه آموزش سلامت، همیشه به زبان و بیان و شیوه‌ای نیست که برای عامه مردم قابل فهم باشد، بنابراین باید توجه داشت که همیشه، همه مطالب آموزش داده شده تبدیل به سواد سلامت نمی‌شود.

[ ۱۳٩٢/۸/٢۱ ] [ ٧:۳٠ ‎ق.ظ ] [ حسینعلی ستوده ]

[ نظرات () ]