فصلنامه افق طلائی سلامت

معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی زابل

ارتباطات بهداشتی در ارتقای سلامت

ارتباطات بهداشتی در ارتقای سلامت

فاطمه جعفریان. کارشناس مسئول آموزش سلامت دانشگاه علوم پزشکی گلستان. کارشناس ارشد روانشناسی تربیتی. دانشجوی دوره MPHارتباطات بهداشتی و ارتقاء سلامت دانشگاه علوم پزشکی تهران JAFARIAN.FATEME@GMAIL.COM-

منابع:

- برقراری ارتباط استراتژیک برای سلامت و ایمنی. ترجمه و تدوین دکتر شهرام رفیعی فر و همکاران. 1388، نشر مهرراوش.

- برنامه جامع درسی آموزش سلامت. دکتر ناصر محمدی، دکتر شهرام رفیعی فر و همکاران. 1384، نشر مهر راوش.

- آموزش بهداشت و ارتباطات. معصومه هاشمیان..1386، نشر موسسه انتشاراتی اندیشه رفیع.

- ارتباط شناسی. مهدی محسنیان راد.1382، انتشارات سروش.

- فرهنگ جامع پیشرو آریان پور.1380، نشر الکترونیکی و اطلاع رسانی جهان رایانه.

- روانشناسی یادگیری. وینفرد اف هیل. ترجمه عباسپور. 1379، انتشارات شهر آب.

بشر در طول حیاتش، همواره از وسیله ای برای برقراری ارتباط استفاده می کرده است، تا بتواند پیام خود را به دیگران برساند. پس او بی جهت اشرف مخلوقات نامیده نشده است، او در ابتدای آفرینش اش، با جانوران


 تفاوت زیادی نداشت، زیرا اطلاعات را به شیوه آنان مبادله می کرد؛ یعنی از طریق لمس کردن، حرکات چهره و...؛ اما برای روحیه کنجکاو و ناآرام او، این وسایل ابتدایی، ساده و ناکافی بود و نمی توانست، نیازهای او را بر طرف سازد.

انسان اعصار گذشته، در زمان هایی دور، از ارتباطات چهره به چهره و رو در رو استفاده می کرده و از طریق طبل و دود پیام هایش را برای دیگران ارسال می کرده است. بشر این دوره، از دنیای بیرون جامعه کوچک و محدود خود بی خبر بوده و تمام دنیا را در گروه محدود و کوچک خود می دیده است.

بنابراین، انسان با سعی و تلاش برای برقراری ارتباط بیشتر با اطراف خود، در طولانی مدت به زبان شفاهی دست یافت و از آن برای برقراری ارتباط بهتر و موثرتر استفاده کرد. بشر وارد کهکشان شفاهی شد که از دور دست تاریخ آغاز و تا سال 1453 میلادی ادامه داشت. در کهکشان شفاهی، بیشتر به محتوا توجه شده است، ارتباط مستقیم (شنیداری و دیداری) بود و بشر برای برقراری ارتباط، از پنج حس خود استفاده می کرده است؛ ولی حس غالب، حس شنوایی بوده است که در ارتباط زبانی میان افراد بشر مناسب تر از دیگر حواس است.

با این حال، انسان کهکشان شفاهی نیز برای انتقال پیام ها و خواسته های خود، با مشکلاتی مواجه بود و به وسایل پیشرفته تری برای برقراری ارتباط نیاز داشت، تا اینکه در حدود 700 سال پیش از میلاد، اختراع بزرگی در یونان به وقوع پیوست و آن حروف الفبا بود. اختراع حروف الفبا، مانند پلی، گفتار و نوشتار را به یکدیگر نزدیک کرد و آن دو را با یک دیگر آشتی داد، فاصله ها از میان رفت و انسان توانست، به انتقال افکار و ارسال آن برای دیگران فکر کند. زمینه ساز این نقطه عطف تاریخی، تکامل سه هزار ساله سنت شفاهی و ارتباط غیر الفبایی است که سر آغاز دگرگونی کیفی ارتباطات انسانی بود، گسترش سواد تا قرن ها پس از اختراع و گسترش صنعت چاپ و تولید کاغذ، به وقوع نپیوست(کاستلز، 1380، 382 ).

موضوع ارتباطات برای تغییر رفتار روز به روز در حال تکامل است که این امر، سیاستگذاران، متخصصان ارتباطات و مجریان پروژه های ارتباطی را نیازمند آموزش و بازآموزی مداوم راه کارها و روش های نوین ارتباطی می سازد. برقراری ارتباط استراتژیک برای سلامت و ایمنی علاوه بر تغییر رفتارهای فردی ، در بهبود رفتارهای گروهی و جمعی (در قالب تغییر هنجارهای اجتماعی) نیز موثر است. لذا لازم است مهارت های ارتباطی با هدف سهیم نمودن فعالان عرصه ارتباطات برای تغییر رفتار در مبانی و اصول ارتباطات استراتژیک برای سلامت و ایمنی؛ با مشارکت فعال تمام ذینفعان و با اهدافی شفاف، مخاطبینی مشخص و پیام هایی موثر، معتبر و متکی بر شواهد؛ آموزش داده شود. توسعه تعامل متقابل فرستندگان و گیرندگان پیام و شکستن مرزهای سنتی موجود در برقراری ارتباط برای سلامت و ایمنی می بایست از مبانی اصلی این آموزش ها باشد.

هنر ارتباطات زمانی موثر است که به موقع، آگاهانه و به عنوان فرمانی برای تعیین مسیر حرکت به کار رود. برقراری ارتباط استراتژیک برای سلامت و ایمنی، فرآیندی مشارکتی است که با مدیریت صحیح و تداوم منطقی، موجب ارتقای سلامت و ایمنی می شود.

ارتباط

"ارتباط"، مصدر باب افتعال از ریشه"ربط" است و ربط دادن دو جز منفک از هم به معنای پیوند دادن آن دو جز باهم به گونه ای که خواص اولیه خود را از دست ندهند می باشد.

در فرهنگ لغت وبسترCOMMUNICATION  عمل ارتباط برقرار کردن تعریف شده و از معادل هایی نظیر رساندن، بخشیدن، انتقال دادن، آگاه ساختن، مکالمه و مراوده داشتن استفاده شده است. در وبستر اضافه شده است که عمل برقرار کردن ارتباط     می تواند از طریق کلمات، حروف، پیام ها، کنفرانس ها، مکاتبه ها و دیگر راه ها انجام شود.

در فرهنگ دکتر عباس آریان پور برای لغت COMMUNICATION معادل های فارسی زیر ارائه شده است:

ارتباط، خطوط ارتباطی، وسایل ارتباطی، مبادله، گزارش، راه، وسیله نقل و انتقال و ...

اما تعاریف متعدد دیگری نیز وجود دارد که به ذکر چند مورد اکتفا می شود:

ارسطو: جست و جو برای دست یافتن به کلیه وسایل و امکانات موجود برای ترغیب و اقناع دیگران.

ویلبر شرام: فرآیندی که قصد آن به طور کلی همانندی (اشتراک فکر) با گیرنده پیام خود در یک مورد و مساله معین است.

نیوکامب: هر گاه شخصی اثری را بپذیرد که دیگری در مورد او اراده کرده است، دومی با اولی ارتباط برقرار کرده است.

رایت: فرآیند انتقال معنی بین دو فرد است.

و اما شاید بتوان از تعریف دکتر مهدی محسنیان راد به عنوان یکی از کامل ترین تعاریف نام برد: ارتباط عبارت است از فرآیند انتقال پیام از فرستنده به گیرنده، مشروط به آن که در گیرنده پیام، مشابهت معنی با معنی مورد نظر فرستنده پیام ایجاد شود.

 ارتباط کامل  

اگر معنی مورد نظر در فرستنده پیام راM  و معنی متجلی شده در گیرنده پیام را  'M  نشان دهیم، ارتباط وقتی به صورت کامل برقرار می شود که M مساوی ' M  باشد.

تحلیل نمادی ( ریاضی ) انتقال معنی  :

ارتباط کامل : m’/m=1

ارتباط  ناقص: m’/m<1

عدم ارتباط :‌ m’/m=

تحلیل نمادی ( ریاضی ) انتقال معنی در ارتباط جمعی   :

ارتباط کامل : m’/m*n=1مجموع

ارتباط : m’/m*n<1مجموع

عدم ارتباط :‌ m’/m*n=0مجموع

 

 

علت استفاده از واژه فرایند در تعریف ارتباط این است که فرایند ایستا نیست، بلکه پویاست. فرایند آغاز و پایان ندارد. اجزا و عناصر یک فرایند دارای کنش های متقابل هستند و هر یک بر روی دیگر تأثیر می گذارد و از دیگری تأثیر می گیرد.

معنی در انسان   

نکته مهم در مورد "معنی" این است که معنی در پیام نیست، بلکه معنی در انسانهاست. آنچه در یک ارتباط منتقل می شود، پیام است، نه معنی. معنی به وسیله انسان آموخته می‌شود؛ بر آن می افزاید؛ تغییر می دهد و حتی نابود می‌کند. آنها دارایی انسان محسوب می‌شوند. معنی چیزی کشف کردنی نیست.

ارتباط برای سلامت   Health Communication

تعریف مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری ها (CDC): مطالعه و استفاده از راهبردهای ارتباطی برای اطلاع رسانی و تاثیر بر تصمیمات فردی و اجتماعی برای تقویت سلامت.

تعریف برنامه مردم سالم2010(Healthy People 2010) : هنر و فن اطلاع رسانی، تاثیرگذاری و انگیزه بخشی مخاطبان فردی، سازمانی و عمومی درباره موضوعات مهم سلامت.

بنابراین ارتباط برای سلامت رویکردی چند وجهی و چند رشته ای است برای دستیابی به مخاطبان و به اشتراک گذاشتن اطلاعات با هدف تاثیرگذاری، تشویق و حمایت از افراد، اجتماع ها، کارکنان سلامت، گروه های اختصاصی، تصمیم گیرندگان و عموم مردم برای رفتار یا سیاستی که در نهایت پیامدهای سلامت را ارتقاء  بخشد.

یک ارتباط استراتژیک در برگیرنده موارد زیر است:

1-      داده های علمی کافی و مبانی تئوریک

2-      چشم انداز مناسب

3-      اهداف اختصاصی واقعی

4-      تحلیل منابع و تنگناهای تغییر رفتار

5-      مشارکت فعال افراد کلیدی و ذی نفعان

 

فرآیند تغییر رفتار

چارچوب فرایند تغییر رفتار، مشخص می کند که تغییر رفتار به عنوان محصول برقراری ارتباط، یک فرآیند است. مردم اغلب در یکی از مراحل فرآیند تغییر رفتار هستند و بخش زیادی از آنها در مراحل انتهایی فرآیند تغییر رفتار حضور دارند.

در این مدل، افرادی که در مراحل مشابه فرآیند تغیر رفتار هستند، گروه مخاطب خاصی را تشکیل می دهند که به پیام ها و در برخی مواقع رویکردهای مختلف ارتباطی از طریق کانال های بین فردی، کانال های مبتنی بر جامعه و یا رسانه های ارتباط جمعی نیاز دارند.

ارتباط برای تغییر رفتار   Behavior Change Communication

استفاده از راهبردهای ارتباطی برای تغییر رفتار در گروه مخاطب مورد نظر را ارتباط برای تغییر رفتار گویند. که در آن توجه به عوامل فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی که بر انتخاب ها و رفتار مرتبط با سلامت، پیشگیری از بیماری ها و جستجوی    درمان ها، در افراد و جوامع تاثیر می گذارد و استفاده از آنها برای طراحی و اجرای برنامه های ارتباطی با هدف تغییر رفتارهای مغایر با سلامتمهم و کلیدی است.

مراحل مختلف یک فرآیند ارتباط برای سلامت

 

در مراحل مختلف فرآیند تغییر رفتار، مخاطبان می توانند به طور کلی به صورت های زیر توصیف شوند:

1- فاقد دانش: چنین مخاطبی مشکل و یا خطر تهدید کننده سلامت اش را نمی شناسد.

2- آگاه: چنین مخاطبی مشکل را می شناسد و در مورد رفتار مطلوب نیز آگاهی دارد.

3- تایید کننده: چنین مخاطبی رفتارهای مطلوب را می پسندد.

4- دارای قصد: چنین مخاطبی قصد انجام رفتار مطلوب را دارد.

5- عامل: چنین مخاطبی رفتارهای مطلوب را انجام می دهد.

6- مروج: چنین مخاطبی رفتارهای مطلوب را انجام داده و به سایرین نیز توصیه می کند.

خصوصیات برقراری ارتباط استراتژیک برای سلامت

1-      به دنبال نتایج مشخصی باشد.       2- علمی باشد.

3- مشتری محور باشد.                      4- مشارکتی باشد.

5- مبتنی بر سود باشد.     

6- مرتبط با سیستم ارائه خدمت باشد.

7- از چند کانال ارائه شود.             8- کیفیت بالایی داشته باشد.

9- ترویجی و حمایتی باشد.          10- قابل سنجش باشد.

11- برنامه ای بلند مدت باشد.       12- هزینه اثر بخش باشد.

نتیجه گیری :  انتخاب استراتژی های ارتباطی صحیح و اثربخش در برقراری ارتباط برای سلامت، نیازمند برخورداری از چشم اندازی جامع و توجه کامل به نیازهای در اولویت مخاطبان است.. چنین راه کاری باید ادغام یافته، بلند مدت، مبتنی بر نیازهای رفتاری افراد و کاربردی بوده و نیروی بالقوه اجتماعی مورد نیاز برای ایجاد تغییر مورد نظر را تقویت کند. موفقیت در برقراری ارتباط استراتژیک برای سلامت نیازمند توجه به دانش ارتباطات و تئوری های ارتباطی، وضعیت جامعه هدف، چشم انداز مناسب، افراد ذی نفع و کلیدی، مشارکت مخاطبین و کانال های ارتباطی است.

[ ۱۳٩٢/۱٢/۱٠ ] [ ٧:٤۳ ‎ق.ظ ] [ حسینعلی ستوده ]

[ نظرات () ]