فصلنامه افق طلائی سلامت

معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی زابل

نقش فعالیت بدنی و ورزش در پیشگیری و کنترل بیماری های قلبی عروقی

نقش فعالیت بدنی و ورزش در پیشگیری و کنترل بیماری های قلبی عروقی

گرد آورندگان : بهروز معتمدی زاده ، اسماعیل میرویسی ، موسی دامنکش ، فرهاد معتمدی زاده

منابع:   شمس محسن و همکارانش ، راه های پیشگیری و کنترل بیماری های قلبی عروقی ، انتشارات تهران  جوان سال 1391

 

وضعیت بیماری های قلبی عروقی در ایران و جهان

هر ساله نزدیک به 32میلیون مورد سکته قلبی ومغزی در دنیا رخ می دهد که باعث مرگ بیش از 17میلیون نفر می شود. 60 درصد موارد مرگ در سال 2000 به علت بیماری های غیر واگیر بوده و برآورد می شود این درصد تا سال 2020میلادی به 73درصد برسد . سهم بیماری های قلبی عروقی از این میزان بیش از 48درصد است. بیش از20میلیون مورد از 64 میلیون مرگ در سال 2015مربوط به بیماری های قلبی عروقی خواهد بود و در صورتی که اقدامات موثر انجام نشود، انتظار می رود موارد مرگ ناشی از بیماری های مزمن از 2005 تا 2015حدود 17 درصد افزایش یابد و از 35 میلیون به41میلیون مرگ برسد. موارد مرگ ناشی از بیماری های قلبی عروقی در کشورهای


 توسعه یافته در سالیان اخیر ،روند رو به کاهش داشته است، در حالی که این موارد در کشورهای درحال توسعه همچنان سیر صعودی دارد.

گذار اقتصادی ،صنعتی شدن و جهانی شدن، سبب تغییراتی در شیوه زندگی شده است که در ایجاد بیماری قلبی عروقی نقش مهمی دارند. این تغییرات شامل مصرف  دخانیات،کم تحرکی و‍‍‍ رژیم غذایی ناسالم است.از طرفی طول عمر به دلیل کاهش بیماری های واگیر در کشورهای در حال توسعه به سرعت در حال افزایش است و مردم به مدت طولانی تری درمعرض این عوامل خطر قرار می گیرند. هر ساله نزدیک به 32میلیون مورد سکته قلبی و مغزی در دنیا رخ می دهد که باعث مرگ بیش از 17میلیون نفر می شود.

مهم ترین عوامل خطر بیماری های قلبی عروقی عبارتند از رژیم غذایی نامناسب (مصرف غذاهای پر چرب، پرانرژی، پر نمک و مصرف کم میوه وسبزی )، چاقی، کم تحرکی، مصرف سیگار و قلیان ،فشار خون بالا، اختلال چربی های خون و سن بالا. اکثر عوامل اصلی زمینه ساز بیماری های غیر واگیر مزمن شناخته شده اند و در صورت حذف این عوامل تهدید کننده، حداقل80 درصد بیماری های قلبی، سکته های مغزی، دیابت و بیش از40درصد سرطان های قابل پیشگیری خواهند بود.

در ایران نیز بار بیماری های غیر واگیر بسیار بالاست و بخش بزرگی از منابع نظام سلامت برای درمان آن هزینه می شود .درکشور ما بیماری های قلبی عروقی علت3/39 درصد مرگ (اولین علت مرگ و میر)هستند، که از این میزان 5/19درصد مربوط به سکته قلبی، 3/9 درصد مربوط به سکته مغزی و10درصد باقیمانده مربوط به سایر بیماری های قلبی عروقی است. تعداد مرگ ناشی از بیماری های قلبی عروقی در29 استان کشور در سال1383 نزدیک به138000نفر(378نفر در روز)بوده است و پیش بینی می شود که طی سال های آینده شیوع این بیماری ها افزایش یابد و بار عظیمی را در تمامی ابعاد اعم از اجتماعی ،اقتصادی و سیاسی بر جامعه تحمیل کند. شیوع عوامل خطر بیماری های قلبی عروقی در کشور ما بالاست . پنجمین بررسی نظام مراقبت عوامل خطربیماری های غیر واگیر درایران درسال 1388نشان داد که در هر دو جنس مرد و زن و در گروه سنی 44-15سال،3/96درصد و در گروه سنی     64-45 سال 99درصد و درکل گروه سنی 64-15سال 7/96 درصد افراد 4 تا 5 عامل خطر را با خود همراه داشتند. این بیماری ها به میزان قابل توجهی قابل پیشگیری هستند و با اجرای مداخلات موثر برای کاهش عوامل خطر آن ها می توان مرگ زودرس ناشی از بیماری های قلبی عروقی ،سکته مغزی و دیابت را کاهش داد.

جهان کنونی ما به سرعت درحال تغییر است و میزان پیشرفت دانش و تکنولوژی در آن از هر مقطع زمانی دیگری بیشتر است . جایگزینی نیروی  بازو با انواع ماشین ها وآسان شدن کارها، ویژگی بارز دنیای جدید است که جذابیت بسیار دارد و نتیجه آن آسایش و راحتی بیشتر برای آدمی است .نتیجه این پیشرفت علمی وفناوری گسترش مدرنیته و شهر نشینی در جوامع انسانی است که به صورت بالقوه می تواند ارزشمند ترین گوهر وجود او یعنی سلامتی را با خطرات جدی مواجه سازد. شهرنشینی و ویژگی های همراه آن مانند ترافیک ،آلودگی هوا ،مسیر طولانی تا مقصد (محل کار یا مکان های تهیه مایحتاج روزانه )،افزایش تراکم جمعیت ،افزایش فقر و جنایت ،نبود پارک و فضاهای سبز به میزان کافی ،کمبود فضاهای ورزشی و خدمات ورزشی ارزان و در دسترس، از جمله عواملی هستند که باعث افزایش کم تحرکی در جوامع به ویژه شهر نشین ها می شود. فعالیت بدنی مناسب و ورزش یکی از کم هزینه ترین راه ها برای حفظ سلامت و پیشگیری از بیماری های غیر واگیر است و این حقیقت که فعالیت بدنی مناسب می تواند باعث تندرستی، نشاط و شادابی انسان شود، مورد اتفاق نظر همه کارشناسان و خبرگان حوزه سلامت است.

افرادی که فعالیت بدنی کافی و مناسب دارند، ویژگی های مثبت زیادی دارند :

آنها بی حوصله و تنبل نبوده و کارهای خود را با دقت و حوصله بیشتری انجام می دهند. این افراد، انرژی بالایی دارند و به همین علت، دیرتر خسته می شوند و در نتیجه کارها را در مدت کمتر و با شادابی بیشتری به اتمام می رسانند. 

این افراد، در مقابله با تنگناها و مشکلات معمول، توان بالاتری برای تحلیل امور و حل مشکلات دارند و راحت تر با ناملایمات دست و پنجه نرم می کنند.

با توجه به تعادل سیستم های خودکار بدن (سیستم سمپاتیک و پاراسمپاتیک)، این افراد درمقابله با فشارهای عصبی و روانی کمتر دچار عصبانیت می شوند و قادر به کنترل خود در مواقع اضطراری و بحرانی خواهند بود.تصور بهتری از زندگی دارند و دید آنها نسبت به خود و امور زندگی مثبت و واقع بینانه است.

این افراد چون کمتر دچار فشارهای روانی و عصبی می شوند و بدن و عضلاتی سالم دارند، از درد های عضلانی و خستگی متداول که امروزه در جوامع شهری فراوان یافت می شود مصون هستند.                                 

تعریف فعالیت بدنی و ورزش

به هر گونه فعالیت بدن که در اثرانقباض و انبساط  عضلات اسکلتی بدن ایجاد می شود و نیازمند صرف انرژی است، فعالیت بدنی گفته می شود ورزش نوعی فعالیت بدنی سازماندهی شده است که با هدف بازی و سرگرمی ،توانایی بیشتر ،تندرستی و یا تناسب بدنی و به صورت حرکات  منظم ، مکرر و یا برنامه ریزی شده انجام       می شود. فعالیت بدنی با شدت متوسط وبه صورت منظم حداقل پنچ بار در هفته موجب بیشترین فایده برای قلب وعروق می شود.

اثرات سودمند فعالیت بدنی و ورزش بر بدن

اثرات بر قلب وعروق

فعالیت بدنی مناسب و ورزش از دو طریق اثرات مفید و مثبت خود را در بدن اعمال می کند، تقویت عضله قلب که موجب می شود قلب قوی تر، با گنجایش بیشتر و با ضربان های منظم تر که خود موجب ادامه حیات و زندگی می شود. از طرفی فعالیت بدنی مناسب موجب تقویت سایر عضلات بدن می شود و با گشاد شدن عروق  و افزایش جریان خون با فشار، مانع از تنگی عروق در اثر رسوب مواد چربی در داخل رگ ها (آترواسکلروز) می شود.

اثرات بر دستگاه گوارش

شناخته شده ترین اثرات فعالیت بدنی مناسب و ورزش در سیستم گوارش بدن ،افزایش حرکات روده وجلوگیری از یبوست مزمن است .به همین خاطر در بیماران جراحی شده ،پس از برگشت هوشیاری واستقرار علایم حیاتی معمول ،دراولین فرصت پس از جراحی ،بیماررا به راه رفتن تشویق می کنند تا حرکات دستگاه گوارش سریع تر به حالت عادی برگشته و از یبوست جلو گیری شود. از عوارض نامطلوب یبوست می توان به چاقی،بواسیر ،شقایق وحتی سرطان روده بزرگ اشاره کرد به سادگی با ورزش کردن قابل پیشگیری هستند. ورزش از طریق تنظیم ومتعادل نمودن دستگاه عصبی خودکار (سمپاتیک و پارا سمپاتیک )،نقش مهمی در سلامت دستگاه گوارش دارد .انجام ورزش منظم باعث پیشگیری و کاهش سرطان های روده بزرگ وراست روده می شود .فعالیت بدنی موجب آسان تر شدن حرکت مواد هضم شده در دستگاه گوارش می شود که سبب خواهد شد جدار مخاطی قسمت های انتهایی دستگاه گوارش ،مدت زمان کمتری در تماس با مواد باقیمانده از عملیات هضم باشند .این مواد در دراز مدت می تواند باعث سرطانی شدن سلول های دستگاه گوارش شوند . معمولا ورزشکاران کمتر دچار یبوست می شوند.

اثرات دستگاه اسکلتی عضلانی 

آرتروز، شایع ترین بیماری مفصلی درانسان است .چاقی عامل خطر مهمی برای آرتروز مفصلی ران وزانو محسوب می شود.تحمل وزن اضافی مفاصل را فرسوده خواهد کرد .تحقیقات نشان داده است کاهش وزن به میزان 10درصد وزن افراد باعث کاهش 40درصد از درد ونشانه های بیماری آرتروز زانو در افراد بوده مقدار قابل توجهی درافزایش کیفیت زندگی روزمره نقش داشته است. کاهش وزن ،فشار اضافی را از روی مفاصل ملتهب برداشته ،موجب تخفیف علایم آرتروز شامل درد هنگام حرکت ،خشکی صبحگاهی مفاصل واحساس ضعف عضلانی وغیره می شود. فعا لیت بدنی کافی و ورزش در کنار تغذیه سالم ، بهترین روش برای کاهش وزن است. ورزش وفعالیت بدنی مناسب از طریق افزایش مصرف انرژی ،افزایش میزان توده عضلانی و در نتیجه افزایش میزان سوخت وساز بدن ، موجب جلو گیری از افزایش وزن می شود.

یکی از تصورات غلط ومتداول بین مردم ،مضر دانستن پیاده روی وبالا وپایین رفتن از پله  برای افراد سالم است. در حالی که فشار بر سطح مفصلی در افراد سالم ، باعث تقویت مفاصل وهمچنین تقویت عضلات اطراف مفصل می شود ودر نهایت موجب استحکام سطوح مفصلی وممانعت از سایش وفرسودگی زود هنگام سطوح مفصلی وپیشگیری از آرتروز می شود. پس،راه رفتن وبالا وپایین رفتن از پله ها، نه فقط برای مفاصل ضرر ندارد ، بلکه عاملی برای تقویت عضلات وپیشگیری کننده از ابتلاءبه آرتروز در سال های بعدی عمر است.

اثرات بر حالت روحی وروانی

مطالعات زیادی نشان داده اند که علایم اضطراب با فعالیت منظم کاهش می یابند . بسیاری از افراد فعال که به صورت منظم فعالیت ورزشی دارندف احساس میکنند که فعالیت برای مقابله با فشار های زندگی به آن ها کمک میکند . فعالیت ورزشی منظم با  کاهش فعالیت پیچیده مغزی همراه است . به همین علت ،در ورزش های پیاده روی سریع ،یوگا،ورزش های رزمی وکوهنوردی ،افراد کاهش فشار روانی وبار عصبی را درخود احساس وتجربه می کنند ورزش وفعالیت بدنی در درازمدت موجب افزایش غلبه سیستم پاراسمپاتیک در بدن می شود که اثرات ضد اضطرابی داشته باعث آرامش بیشتر خواهد شد. فعالیت بدنی منظم وبهبود اختلالات خواب وتسهیل در روند به خواب رفتن می شود.  

اثرات مثبت فعالیت بدنی و ورزش در به تاخیر انداختن پدیده پیر شدن

 

با افزایش سن، مصرف انرژی پایه کاهش می یابد. به ازای هر 10سال افزایش سن در بزرگسالی، میزان مصرف انرژی پایه حدود  2 تا 3 درصد کاهش می یابد که به دلیل از دست دادن تودة عضلانی بدن و افزایش بافت چربی است. این تغییرات در ترکیب بدن را می توان ورزش کاهش داد ورزش تودة عضلانی بدن را حفظ می کند و مصرف انرژی پایه را افزایش می دهد. همچنین از یبوست و بیماری های قلبی و عروقی جلو گیری می کند که بعداً به آن اشاره خواهد شد و بدین ترتیب پدیدة سالمندی را به تاخیر       می اندازد. در تحقیقی که بر روی افراد دانشجو و فارغ التحصیلان دانشگاه  هاروارد در درازمدت  انجام یافته، گزارش شد که، افرادی که به طور معمول با ورزش کردن1500تا 2000کالری انرژی مصرف می کردند، به طور متوسط بین 10 تا20 سال به طول عمر آنها افزوده شده بود و به عبارتی افراد ورزشکار زندگی شاداب تر و طول عمر بیشتری می کنند.

  سایر اثرات مثبت فعالیت بدنی بر بدن

1- به علت افزایش قدرت سیستم ایمنی و اثرات مفید روانی، موجب کاهش بروز علایم و عوارض بیماری ها می شود.

2- باعث استحکام استخوان ها شده وابتلاء به پوکی استخوان                ( استئـوپوروز ) به ویژه در زنان جلو گیری می کند .

3- با حساس کردن سلول های بدن به اثرات انسولین ضمن پیشگیری از ابتلاء به بیماری قند (دیابت نوع 2) ،در بیماران دیابتی باعث کنترل بهتر میزان قند خون آن ها می شود و نیز میزان قند آن ها می شود و نیز احتیاج به انسولین و دارو های ضد قند خوراکی را کمتر می کند.

4- با اثر مثبت بر روی میزان چربی خون ، موجب کاهش چربی خون مضر (تری گلیسرید وتا حدی LDL)و افزایش چربی خون مفید (HDL)شده واز این طریق هم به سلامت قلب وعروق کمک می کند.

5- باعث پیشگیری از اضطراب و افسردگی وایجاد نوعی احساس آرامش در فرد می شود و کیفیت زندگی را بهبود می بخشد.

6- از ابتلا به سرطان سینه ورحم در زنان پیشگیری می کند.        

[ ۱۳٩٢/۱٢/۱٠ ] [ ۸:٠٥ ‎ق.ظ ] [ حسینعلی ستوده ]

[ نظرات () ]