فصلنامه افق طلائی سلامت

معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی زابل

خودمراقبتی در وابستگی به داروها

خودمراقبتی در وابستگی به داروها

شیرین شهریاری(کارشناس بهداشت روان)

منابع مورد استفاده : بسته آموزشی پیشگیری از مصرف مواد ،ویژه همسران سوءمصرف کننده مواد،دکتر ابوالفضل وطن پرست ، دکتر مرجان یعقوبی، دکتر پدرام موسوی شندی(1387)، دفتر مقابله با مواد و جرم سازمان ملل متحد و ستاد مبارزه با مواد مخدر - راهنمای پیشگیری و درمان سوء مصرف مواد (ویژه روان شناسان بالینی و مشاوره،مددکاران، پرستاران و دیگر کارشناسان) ، دکتر عباس بخشی پور رودسری(سرپرست نویسندگان) ، زیر نظر دکتر جعفر بوالهری (1384)، معاونت سلامت وزارت بهداشت ،درمان و آموزش پزشکی ،دانشگاه علوم پزشکی ایران -  برنامه آموزشی پیشگیری از سوء مصرف مواد در خوابگاههای دانشجویی ، معاونت بهداشتی سبزوار-منابع آموزشی منتشره از  مرکز مشاوره دانشجویی دانشگاه شیراز ،

داروهای غیر تجویزی(بدون نیاز به نسخه):

اکثر داروهایی که خطر اعتیاد و سوء مصرف را به دنبال دارند تنها به وسیله نسخه پزشک ارائه می شوند تا از این معضل جلوگیری شود. اما داروهایی وجود دارند همچون داروهای ضددرد، ضد سرفه، مسهل و غیره که بدون نیاز به نسخه پزشک به مراجعان داده می شود و این داروها نیز امکان سوء مصرف دارند. از آن جمله به موارد زیر


می توان اشاره نمود:

داروهای ضد درد و تب بر: داروهایی هستند که باعث کم شدن درد، کاهش التهاب در مفاصل و کاهش تب می شوند. از مهمترین آنها     می توان به استامینوفن و آسپیرین اشاره کرد. عوارض جانبی آنها عبارت است از مشکلات معده، سوزش سر دل، خونریزی دستگاه گوارش، واکنش های آلرژیک، کاهش قند خون، مشکلات کبدی و کلیوی.

کافئین: یکی از شایع ترین مواد محرک است که در بسیاری از داروها، شکلات ها و نوشابه ها بکار برده می شود. عوارض جانبی آن عبارتست از اضطراب، بیخوابی، تحریک پذیری و سردرد.

آنتی هیستامین ها: در بسیاری از داروها و آرام بخش ها آنتی هیستامین وجود دارد که موجب خواب آلودگی و رخوت شده و رانندگی و کار با ماشین آلات پس از مصرف آنها خطرناک است.

داروهای ضد سرفه: بسیاری از این داروها حاوی کدئین و سایر مواد با اثرات شبیه به مواد افیونی هستند. امکان گیجی و خواب آلودگی به دنبال مصرف آنها وجود دارد.

داروهای سرماخوردگی: این داروها معمولاً مخلوطی از داروهای آنتی هیستامین، ضد احتقان(مانند سودوافدرین) هستند که گاه به عنوان ماده محرک مورد سوء مصرف قرار می گیرند. عوارض جانبی آنها عبارتست از اضطراب، تپش قلب، بیخوابی، سردرد، افزایش فشار خون و افزایش قند خون .

داروهای مسهل: بسیاری از مردم تصور می کنند که اگر به اصطلاح شکم شان هر روز کار نکند نیاز به مسهل دارند، حال آنکه مصرف طولانی مدت مسهل بر روی فعالیت طبیعی روده اثر سوء دارد. بعضی اوقات مسهل ها به جهت کاهش وزن مورد سوء مصرف واقع می شوند. این داروها چنانچه  طولانی مدت مصرف شوند عوارض خطرناکی بر تعامل آب و املاح بدن فرد برجای می گذارند.

آنتی اسیدها: چنانچه  بدون نظارت پزشک و در طولانی مدت مصرف شوند عوارض جسمانی زیادی به بار خواهند آورد.

داروهای گیاهی: بسیاری بر این باورند که داروهای گیاهی سالمتر بوده و نسبت به داروهای شیمیایی و تجویز شده توسط پزشک کم خطرتر هستند ولی چنانچه بی اندازه و بی مورد بکار روند خطر بروز شیدایی(حالت خلقی شادی و یا تحریک پذیری شدید و غیر قابل کنترل) و توهم (حس کردن بدون وجود محرک واقعی) را به دنبال خواهد داشت.

 مصرف دارو در ورزش: مصرف برخی داروها تحت عنوان دوپینگ     (Doping)در ورزش رایج شده است. این مواد برای افزایش کارآیی، تغییر در اندازه های بدنی، درمان بیماری و جراحات مورد مصرف قرار می گیرند. سازمان های ورزشی مانند کمیته بین المللی المپیک برای کنترل و محدود کردن مصرف این مواد قوانینی را به اجرا گذاشته اند. در حال حاضر در بسیاری از کشورها برای افراد بالای 14 سال که در رقابت های ملی و بین المللی شرکت می کنند کنترل دارویی اجباری شده است. از جمله مواد قابل سوء مصرف در ورزش داروهای محرک(کوکائین، سالبوتامول)، مخدر، مدر، هورمون های گلیکو پروتئینی و از همه مهمتر استروئیدهای آنابولیک( بدنساز) می باشد.

استروئیدهای آنابولیک: رده ای از داروها هستند مشتمل بر هورمون مردانه تستوسترون و گروهی از تستوسترون های صناعی که در مقادیر مختلف برای بدنسازی و افزایش عضلات بکار می روند. این داروها در زمینه های مختلف پزشکی همچون درمان بیماری های عضلانی خاص، بعضی کم خونی ها، بیماری ایدز، سرطان پیشرفته پستان و پوکی استخوان مصرف می شوند. نام های رایج:

Dianabole  / virilon  / Android  / Sutonon / Durabolin / Nandrolone

آثار ناشی از مصرف:

آثار جسمانی: کلفت شدن صدا، رویش موی مردانه برسطح بدن، تاس شدن سر، جوش های چرکی، بسته شدن زودرس صفحات رشدی استخوانی و در نتیجه کوتاهی قد و کاهش تولید اسپرم. بدلیل تغییر در میزان چربی های مفید و افزایش خطر عوارض قلبی ناشی از آن نیز خطرناک هستند.انفارکتوس قلبی، بزرگ شدن قلب، اثرات کبدی و یرقان، تومورهای خوش خیم و بد خیم کبد، سرطان پروستات، کوچک شدن حجم بیضه ها، بزرگ شدن پستان، قاعدگی نامنظم و اختلال در خواب.

آثار روانی: تحریک پذیری، خشونت، شیدایی، افسردگی، هذیان های بدبینی و بزرگ منشی.   عوارض در زنان اکثراً غیر قابل بازگشت است.

سوء مصرف قرص های ریتالین (متیل فندایت): قرص های ریتالین در وهله اول برای درمان اختلال پرحرکتی در کودکان ADHDبکارمی‌رود.(Attention-deficit-hyperactivity-disorder)
در مواقعی نیز توسط پزشکان برای درمان بیماران مبتلا به”حمله خواب” تجویز می شود ولی در سال های اخیر مصرف خود سرانه این دارو در کشور ما (دانشجویان برای بیدار ماندن در شب های امتحان و حفظ تمرکز در مدت طولانی و به شکل غیر معمول، به جای مصرف قهوه و چای از قرص های ریتالین استفاده می کنند) رو به افزایش گذاشته است که عدم آگاهی از آثار و ویژگی های این قرص می تواند نگران کننده باشد و در حد مواد دیگر نظیر کوکایین و آمفتامین باشد..

آثار مصرف ریتالین: از آنجا که ریتالین دارویی است که توسط پزشکان تجویز می شود، مصرف کنندگان تصور می کنند این قرص ها بی خطرند و آن "بد نامی" مواد مخدر را ندارند، در حالی که عوارض مصرف خودسرانه این قرص ها می تواند در حد مواد دیگر نظیر کوکایین و آمفتامین باشد. مدت اثر این دارو6-4ساعت است.
عوارض سوء مصرف ریتالین:                عصبی شدن و بی خوابی، حالت تهوع و استفراغ، احساس سرگیجه و سردرد،  تغییرات ضربان قلب و فشار خون(که معمولا به صورت افزایش است ولی در مواردی نیز به شکل کاهش دیده می شود)، خارش و جوش های پوست، - دردهای شکمی, کاهش وزن و مشکلات معده، مصرف دایمی و اعتیاد(وابستگی)، بروز حالت های روان پریشی (جنون) و علایم وابستگی به ریتالین،
 بروز افسردگی پس از قطع مصرف می باشند.       
عوارض مصرف مقادیر زیاد ریتالین: از دست دادن اشتها و سوء تغذیه، لرزش و پرش عضلات، تب, تشنج و سردرد، نامنظم شدن ضربان قلب و تنفس که در مواردی می تواند به شکل خطرناکی ادامه پیدا کند، تکرار حرکات و اعمال بی هدف، بروز حالت های پارانویید (سوء ظن), توهم و هذیان،احساس حرکت و جنبش حشرات در زیر پوست 
علائم ترک: علائم ترک مصرف این دارو بصورت دردهای عضلانی، خواب آلودگی و افسردگی بروز می‌کند.

داروهای آرام بخش(ضد اضطراب و خواب آور): بنزودیازپین ها (دیازپام، لورازپام، اگزازپام، فلورازپام و کلونازپام)، باربیتورات ها (فنوباربیتال) و مپروبامات از این گروه هستند.  این داروها که مصرف معمول در پزشکی داشته و به فراوانی از سوی پزشکان مختلف تجویز می شوند. به دلیل سهل الوصول بودن این گروه مواد، آگاهانه یا ناآگاهانه در بسیاری مواقع مورد سوء مصرف قرار می گیرند و در صورت ایجاد وابستگی به مداخلات درمانی مناسب نیاز دارند. دراغلب موارد این داروها به همراه سایر مواد مورد استفاده قرار می گیرند. نکته مهم در باره این داروها امکان ایجاد وابستگی است که بسیاری از افراد نسبت به آن بی اطلاعند. افسردگی، سردرد، خونریزی گوارشی،آسیب کبدی و اختلال حافظه از عوارض مصرف طولانی این داروها است.

قرص های اکس (اکستاسی): اکستاسی از دسته آمفتامین های جایگزین بوده و دارای خواص توهم زایی علاوه بر خواص محرک نیز می باشد. ظاهر آن تا حد زیادی با میزان خلوص آن مرتبط است و ممکن است از قهوه ای تا سبز، صورتی و شفاف باشد. مصرف آن عوارض غیرقابل برگشتی بر سیستم عصبی حیوانات می گذارد. هیچ مورد مصرف درمانی برای آن وجود ندارد (نام اختصاری شیمیایی آنMDMA  ) اکستاسی به شکل های مختلف تزریقی، قرص، ژل بر چسب و نوشیدنی موجود می باشد و عموماً به شکل قرص های رنگی است که دارای شکل هایی مانند قلب، پروانه، ستاره، حروف لاتین و...حک شده است و در بسته بندی های مختلف از جمله بسته هایی به اشکال کارتونی مثل میکی موس ارائه می شوند. این قرص ها در بین مصرف کنندگان با نام های مختلفی مثل قرص عشق، تشنه، بمب شادی، داروی هم آغوشی، سوپر من، مرسدس، استار، جت و... شناخته می شوند. تفاوت اشکال مختلف این مواد نشان از ساخت آنها در لابراتوارهای مختلف و یا توسط تولیدکنندگان گوناگون دارد.

اکستاسی (متیلن دی اکسی مت آمفتامین MDMA) از خانواده داروهای روانگردان، محرک و توهم زاست. این ماده اولین بار در سال 1912به عنوان دارویی برای کاهش اشتها توسط شرکت داروسازی Merck آلمان تولید شد و در دهه 1970 برای درمان بیماری های روانی و عاطفی استفاده می شد. این ماده در میهمانی ها و به همراه موزیک با صدای بلند مصرف می شود. قرص های اکس، ترکیبی از چند ماده هستند و به همین دلیل اثرات آن بستگی به مواد موجود در آن دارد. استفاده همزمان قرص اکس و الکل، خطرات احتمالی را چند برابر می کند.

اثرات مصرف اکس: افزایش انرژی، پرحرفی، صداها، رنگ ها، احساسات و عواطف شدیدتر حس می شوند. فراموشی، لرزش اندام ها و تپش قلب، سفت شدن عضلات فک و تهوع. از آنجا که این ماده انرژی زیادی را ایجاد می کند، ممکن است فرد مصرف کننده چندین ساعت بدون احساس تشنگی، فعالیت فیزیکی داشته باشد که این امرموجب به هم ریختن تعادل مواد شیمیایی خون شده و در نهایت مرگ را به دنبال خواهد داشت. با کاهش آثار این ماده دربدن، فرد خسته شده و دچار احساس افسردگی می شودکه ممکن است چندین روز طول بکشد.

افزایش میل جنسی در زنان(و برقراری روابط جنسی پرخطر) و اختلال عملکرد جنسی در مردان، مشکلات کبد و کلیه، افزایش دمای بدن و ازدست دادن آب و سپس سکته قلبی، تشنج ، درد شدید قفسه سینه و سکته از دیگر اثرات سوء مصرف اکس می باشند.

 عوارض مصرف دراز مدت: تخریب دندان ها، اثرات نورولوژیک اثرات برسیستم ایمنی، پیری زودرس، از بین رفتن حالت امتناع فرد حالت های روان پریشی و جنون، حمله های اضطرابی  و احساس عوض شدن شخصیت

[ ۱۳٩۳/٢/۱ ] [ ۱۱:٥٧ ‎ق.ظ ] [ حسینعلی ستوده ]

[ نظرات () ]