فصلنامه افق طلائی سلامت

معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی زابل

خود مراقبتی و سرمایه اجتماعی

خود مراقبتی و سرمایه اجتماعی

تهیه کننده: شیرین شهریاری(کارشناس بهداشت روان)

منابع: کتاب نظام جامع توانمند سازی مردم برای مراقبت از سلامت خود ، دکتر شهرام رفیعی فر، دکتر ماندانا عطارزاده، دکتر مسعود احمد زاد اصل وهمکاران،اداره ارتباطات و آموزش سلامت، معاونت سلامت وزارت بهداشت و درمان آموزش پزشکی-دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی قم-مؤسسه پژوهشگران بدون مرز

هر جا که جمعی از افراد با هدفی مشترک دست به اقدامی بر اساس تعامل اجتماعی، اعتماد متقابل و با اتکا به قابلیت های ساختار اجتماعی می زنند تا از منافع اقدام مشترک و جمعی سود برند، مفهوم سرمایه اجتماعی  به میان می آید.

مفهوم سرمایه اجتماعی از اوایل قرن بیستم مطرح شد ولی تنها


در 20 سال گذشته است که مورد توجه جدی قرار گرفته و حتی در برنامه های بانک جهانی،  افزایش سرمایه اجتماعی یکی از ستون های اصلی استراتژی برنامه فقر زدایی و توانمندسازی محسوب می شود. این برنامه فقرزدایی براساس سه پایه اصلی در اختیار قرار دادن فرصت ها، تسهیل توانمندسازی و بهبود امنیت استوار است که هر سه این ستون ها از طریق افزایش سرمایه اجتماعی قوام می یابد.

تعریف سرمایه اجتماعی

تعریف سرمایه اجتماعی مثل بسیاری از مفاهیم بهداشتی در طول زمان تغییر کرده ولی امروز بر روی تعریف زیر توافق نسبی حاصل شده است :

سازمان ها، ارتباطات، نگرش ها و ارزش هایی که ارتباطات بین مردم را تنظیم می کنند و از این راه به رشد اقتصادی و اجتماعی کمک می کنند.

سرمایه اجتماعی و توانمند سازی

مفهوم سرمایه اجتماعی حتی بر تعاریف مربوط به رفتارهای فردی مثل توانمندسازی نیز تأثیر گذاشته است. اکنون دیگر توانمندسازی تنها معادل توانمندسازی فرد نیست زیرا تغییر رفتار سلامت در فرد به تنهایی موجب افزایش کنترل او بر محیط زندگی به عنوان یکی از عوامل تعیین کننده سلامت، نمی شود. در واقع ارتقای سلامت مستلزم توانمندسازی فردی و اجتماعی و یا به تعبیر زیمرمن "توانمند سازی شناختی" است . توانمندسازی شناختی مجموعه ای از باورها و رفتارهایی است که افراد می توانند بر اساس آنها بر محیط زندگی خود تأثیر بگذارند. بنابراین توانمندسازی فردی برای بهبود وضعیت سلامت کافی شمرده نمی شود. توانمندسازی اجتماعی و تعامل جمعی برای رسیدن به این هدف از اهمیت اساسی برخوردار است. توانمندی اجتماعی که براساس تفاهم افراد شکل می گیرد، مستلزم ایجاد مهارت هایی برای افزایش و بهبود کیفیت ارتباط متقابل افراد است. مهارت هایی مثل مهارت مذاکره و خود ابرازی که همگی موجب بهبود تعامل اجتماعی افراد می شود. به طور کلی شرکت در اقدام های جمعی موجب تقویت توانمندی اجتماعی و روان شناختی(براساس تعریف فوق الذکر)  می گردد.

سرمایه اجتماعی و سلامت

یکی از یافته های تکرار شونده در پژوهش ها این است که دسترسی به حمایت اجتماعی و تأمین آن به طرز غیر قابل انکاری برای ارتقای سلامت سودمند است و عضویت در یک "جامعه اصیل" و داشتن یک حس هدفمندی مشترک و شبکه ای از روابط حمایتی متقابل موجب بهبود وضعیت سلامت می شود. تأثیر مثبت سرمایه اجتماعی بر سلامت در مطالعات بانک جهانی مطرح و مستند شده است. در مطالعه ای که در جاوه اندونزی صورت گرفت، افزایش سرمایه اجتماعی تأثیر مثبتی روی طراحی ساخت و نگهداری تأسیسات تولید آب سالم داشته و از این طریق سطح بهداشت منطقه را ارتقاء بخشیده است.

ارتباط متقابل بین افزایش سرمایه اجتماعی و بهبود سلامت موجب شده است که برنامه چهارم توسعه اقتصادی اجتماعی در کشور، در ماده ای جداگانه به مبحث سرمایه اجتماعی و نقش آن در ارتقای سلامت و لزوم برنامه ریزی برای افزایش این سرمایه اشاره کند(مادۀ 98برنامۀ چهارم توسعه).

چگونه خود مراقبتی موجب افزایش سرمایه اجتماعی می شود؟

خود مراقبتی مستلزم رفتار فعال و تعامل با اجتماع است. براساس تعریف دپارتمان سلامت وزارت بهداشت انگلستان (DH) خود مراقبتی بخشی از زندگی روزمره است. مراقبتی که نه تنها متوجه خود فرد و سلامت او است بلکه دامنه آن به فرزندان، خانواده، دوستان و هر کس دیگری که فرد با او در ارتباط است، نیز می رسد.

خودمراقبتی شامل اقداماتی است که افراد برای مراقبت از خود فرزندان و خانواده و به منظور تأمین سلامت جسمی و روانی، تأمین نیازهای اجتماعی و روانشناختی، پیشگیری ازبیماری ها و سوانح، پیشگیری از بیماری های کم اهمیت و یا مزمن و بازگشت به وضعیت سلامت بعد از بیماری حاد یا مرخصی از بیمارستان انجام می دهند. با افزایش ظرفیت، اطمینان و قابلیت افراد برای خودمراقبتی، درواقع به افزایش سرمایه اجتماعی کمک می کنند.

خودمراقبتی که شالوده آن افزایش توان و مسئولیت فرد در مقابل سلامت خود و اطرافیان است، به طور مستقیم و غیر مستقیم مشوق افزایش اطمینان و تعامل بین افراد است. افزایش عاملیت خود مراقبتی خود به نوعی منجر به تقاضا برای وضعیت مطلوب سلامتی می شود و این وضعیت مطلوب جدا از محیط فرد نیست. بدین ترتیب فرد برای حفظ سلامت خویش نیازمند تعامل سازنده با اجتماع است و برای پاسخ به نیاز خود به ارتقای سلامت، ارتباط توأم با همکاری هدف گذاری و اعتماد را با جامعه پی ریزی می کند.

در کلیه مدل ها و مطالعات منتشر شده در افزایش سرمایه اجتماعی و تعامل فرد با جامعه به عنوان یکی از اهداف و نتایج برنامه های خود مراقبتی ذکر شده است.

[ ۱۳٩۳/٢/۱ ] [ ۱۱:٥۸ ‎ق.ظ ] [ حسینعلی ستوده ]

[ نظرات () ]