فصلنامه افق طلائی سلامت

معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی زابل

سل و سوالات متداول درباره ی این بیماری

سل و سوالات متداول درباره ی این بیماری

ابوالفضل پناهی میشکار- خلیل شهریاری

منابع: 1) ناصحی، مهشید- میرحقانی،لیلا؛ راهنمای کشوری مبارزه با سل ،وزارت بهداشت ، درمان وآموزش پزشکی، معاونت سلامت- مرکز مدیریت بیماری های واگیر- انتشارات اندیشمند(1389)      2) www.tb-lep.behdasht.gov.ir

سل برخلاف باور رایج، خطرناک نیست و تمام مراحل تشخیص و درمان آن نیز در مراکز بهداشتی رایگان است.

سل و علل ابتلا به آن چیست؟

 سل یک بیماری باکتریال است که بوسیله مایکوباکتریوم توبرکلوزیس (وگاه مایکوباکتریوم بوویس و افریکانوم) ایجاد می شود. همچنین تحت عنوان Tubercle Bacilli و یا باسیل اسید فاست(AFB) نیز شناخته می شود.

در مرحله اول که عفونت سل اتفاق می افتد، یک سوم تا یک چهارم جمعیت این عفونت را در بدن خود دارند.10- 5  درصد افرادی که این عفونت را در بدن خود دارند، بدون علامت بوده و کاملا سالم اند و انتقال دهنده نیز نیستند، فقط ردپای میکروب در بدنشان است. در میان این


 جمع، حدود10 درصد در طول عمرشان، این میکروب ممکن است تکثیر پیدا کرده و ایجاد بیماری کند، آن هم در صورتی است که سیستم ایمنی بدنشان به هر علت ضعیف شود. حالا این دلیل طیف وسیعی دارد:

 HIV : که وجود آن 100 برابر احتمال ابتلا را بالا می برد.

دیابت: که ابتلا به آن، 4 برابر احتمال را بالا می برد.  

سیگار: که مصرف آن 2 برابر امکان مبتلا شدن را بالا می برد و سوءتغذیه، مصرف طولانی مدت کورتن، شیمی درمانی، نارسایی کلیه ، بیماری های مزمن ریوی و... . همه ی اینها مواردی است که اگر میکروب سل در بدن وجود داشته باشد می تواند احتمال ابتلا را افزایش دهد(البته فقط در میان 5 تا 10 درصد).

نشانه های بالینی بیماری سل (مردم با چه نشانه هایی می توانند مشکوک شوند که ممکنست به سل مبتلا شده باشند)؟

ویژگی میکروب سل این است که هر نقطه ای از بدن را می تواند بگیرد، یعنی از پوست گرفته تا دستگاه گوارش، دستگاه تناسلی، قلب و عروق، مغز و اعصاب، ریه و ... ولی چون این میکروب، اکسیژن دوست می باشد، در80 درصد موارد ریه ها را درگیر می کند. بنابراین سل ممکن است ریوی یا خارج ریوی باشد. چون بیشتر حالت سل، سل ریوی است، قاعدتا هم سل را با علایم تنفسی می شناسیم.     مهمترین علامت آن، سرفه طول کشیده بیش از 2 هفته است. ولی به این معنا نیست که هر سرفه ای، نشانه سل است. گفته        می شود اگر سرفه طول کشید، به سل هم باید فکر کرد. به خصوص اگر این وضع با بی اشتهایی، کاهش وزن، عرق شبانه و تب همراه شود.

آیا سل مرگبار است؟ اساسا چه درمان هایی برای این بیماری وجود دارد؟ در دنیا، سالیانه 8 میلیون مورد سل اتفاق می افتد و حدود یک و نیم میلیون مرگ اتفاق می افتد ولی کلا تمام مرگ ها بر اثر سل، قابل پیشگیری است(یعنی اگر به موقع تشخیص داده و درمان آغاز شود، 100% موثر است). 6-5 دهه قبل چون داروهای موثری وجود نداشت، به مراحل غیرقابل جبرانی می توانست منجر شود اما امروزه دلیلی برای ترس از سل وجود ندارد. به علاوه تشخیص و درمان، در تمامی مراکز بهداشتی درمانی رایگان است.

میزان شیوع و ابتلا به سل در ایران چقدر است؟ در طول یک سال گذشته10هزار و987 مورد سل در کشور شناسایی و به نظام مراقبت سل وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی گزارش شده است. تخمین زده می شود این رقم، حدود 70 درصد میزان واقعی سل کشور باشد، به این معنا که مواردی از ابتلا وجود دارد که به بخش خصوصی مراجعه می کنند ولی به دلیل باور اشتباهی که درباره سل در اذهان عمومی وجود دارد، اصرار می کنند که به نظام مراقبت اطلاع داده نشود. در واقع به ازای هر 100 هزار نفر، 14 نفر به این بیماری مبتلا می شوند. 4 دهه قبل، این رقم 140 نفر از هر 100 هزار نفر بود. یعنی ما توانسته ایم10برابر، سل را کنترل کنیم و اگر به آمار کشورهای همسایه و منطقه، توجه کنیم متوجه اهمیت این دستاورد می شویم.

 80 درصد سل دنیا در 22 کشور High burden است که 2 مورد افغانستان و پاکستان هستند و عراق هم در سال های اخیر که جنگ و درگیری، زیرساخت های بهداشتی آن را تخریب کرده، وضعیت نامناسبی از نظر شیوع سل پیدا کرده است. در جمهوری های شوروی سابق (همسایه ما)، نیز اوضاع وخیمی به خصوص از نظر اشکال سل مقاومتی دارند، یعنی در گذشته، آنقدر درمان های نادرست سل صورت گرفته که امروز بخش قابل توجهی از مبتلایان به سل این کشورها، نسبت به داروها، مقاوم شده اند. در واقع در کشورهای همسایه، میزان ابتلا به سل، 8-6 درصد بیشتر از ایران است.

رژیم درمانی که در ایران استفاده می شود، همان چیزی است که در کشورهای توسعه یافته وجود دارد، چه درمورد سل های حساس به دارو و چه در مورد معدود موارد سل مقاوم به دارو ( MDR ).

در چه نقاطی  از کشورمان، سل بیشتر دیده شود؟  

هیچ نقطه ای از ایران وجود ندارد که عاری از بیماری سل باشد اما مقدار آن در استان های مختلف، متفاوت است. علت هم این است که فاکتورهای خطری که احتمال ابتلا را بالا می برد، متفاوت هستند. بیشترین میزان ابتلا به سل در استان های سیستان و بلوچستان، گلستان، خوزستان، هرمزگان و خراسان وجود دارد.

سل بیشتر در چه سنی ایجاد می شود؟ سل در هر سنی می تواند اتفاق بیفتد. در ایران چون واکسیناسیون «ب.ث.ژ» در بدو تولد انجام می شود، اشکال شدید سل مثل مننژیت های سل، سل های منتشر و ... که چند دهه قبل به شدت شایع بود را در حال حاضر به ندرت داریم. اگر با متخصصین اطفال که سابقه ای طولانی ای دارند صحبت کنید، خواهند گفت که مدتهاست این انواع سل کم شده اند ولی در عین حال این سخن بدین معنا نیست که با واکسیناسیون ب ث ژ، سل دیگر اتفاق نمی افتد. «ب.ث.ژ» جلوی اشکال شدید و کشنده سل را می گیرد. همه ی گروه های سنی درگیر سل هستند، اصولا در کشورهای مختلف، بسته به میزان شیوع سل، سن ابتلا هم متفاوت است. مثلا جایی که شیوع سل بیشتر است، افراد جوان تر مبتلا، بیشتر دیده می شوند. در حال حاضر در ایران، «میزان بروز اختصاصی سنی» بالای 60 سال است. اینها سالمندانی هستند که سالها پیش، زمانی که بروز سل بیشتر بوده است، عفونت سلی پیدا کرده اند و حالا به علتی، از جمله سالمندی(چون سیستم ایمنی بدن را ضعیف می کند)، به سل مبتلا شده اند. 

سل بیشتر در بین زنان شایع است یا مردان؟

در حال حاضر تقریباً 50 -50 است، البته در حدود 15 سال قبل، تا حدی زنان مبتلا بیشتر بودند.

راه های پیشگیری و درمان سل کدامند؟ اصل اول در پیشگیری از سل، تشخیص و درمان به موقع است. البته باید دانست که همه اشکال سل، انتقال دهنده نیستند، یعنی سل های خارج ریوی، معمولا قابلیت انتقال ندارند. انتظار نداریم که مثلا کسی که سل دستگاه گوارش دارد، این بیماری را منتقل کند.

چون ممکن است یک بیمار مبتلا به سل ریوی، به علت سرفه، عطسه و حتی تکلم، میکروب را در فضای اطرافش پخش کند و دیگران را مبتلا کند، مهمترین مساله این است که به موقع این افراد را پیدا کنیم تا به عنوان یک منبع عفونی، حذف شوند. بنابراین اگر مردم از سل بترسند، پنهان کاری مبتلایان زیاد می شود و باید جلوی این ترس غیرمنطقی گرفته شود.

همانطور که گفته شد واکسن «ب.ث.ژ» جلوی اشکال شدید سل را می گیرد، به بیماران هم توصیه می شود، 2 هفته اول درمان (که بعد از آن سرایت از بین می رود)، در منزل در اتاقی جداگانه و دارای پنجره و نورگیر باشند. چون نور مستقیم آفتاب، در مدت 5 دقیقه، میکروب سل را از بین می برد و تهویه، هوای آلوده را جابه­جا می کند. به علاوه در این 2 هفته در برخورد با دیگران، حتما از ماسک استفاده کنند ولی مهم است مردم بدانند که تشخیص و درمان به موقع، بسیار مهمتر از هر چیزی است. بیرون انداختن آب دهان و خلط در فضای عمومی هم می تواند باعث انتقال سل شود.

درمان سل چقدر طول می کشد؟ غالب سل ها، سل های حساس به دارو هستند که درمان آنها حدود 6 ماه طول می کشد.

آیا بیمار در مدت درمان ،زندگی عادی خود را دنبال می کند؟ آیا نیاز به بستری وجود دارد؟ اگر دیر تشخیص داده نشده و اگر بیماری زمینه ای همراه وجود نداشته باشد (مثل HIV یا دیابت کنترل نشده)، بیمار سرپایی درمان می شود و بیمار 2 هفته بعد از آغاز درمان، می تواند به محل کارش برگردد چون بیماری دیگر سرایت خود را از دست داده است. قابل ذکر است که درمان سل رایگان است، ولی هر بیمار سلی حساس به دارو، حدود450 هزار تومان هزینه برای دولت دارد و موارد مقاوم به دارو، حداقل40 میلیون تومان هزینه دارد.

آلودگی هوا در بروز سل چقدر تاثیر دارد؟ آلودگی هوا، انواع مختلفی دارد. اگر ریزگردها بالا باشند، به واسطه بیماری مزمن تنفسی، تا حدی احتمال ابتلا بالا می برد بنابراین تنها به واسطه اینکه ریه دچار بیماری های مزمن شود، فرد مستعدتر به ابتلا سل می شود.

آیا باوری که میکروب سل تا 100 سال در خاک می ماند، درست است؟

خیر. میکروب سل از نوع مایکوباکتریوم است که طیف وسیعی (مثل بیماری زا و غیربیماری زا) دارند. یکی از انواع بیماری زاها، عامل سل انسانی است. مایکروباکتریوم های غیرسلی زیادی داریم که در خاک و آب وجود دارند. ولی اولا سل ایجاد نمی کنند و در صورت ایجاد بیماری هم دیگر سل نیست. ولی خود میکروب سل ممکن است در سایه و در فضای مرطوب بتواند تا چند هفته و ماه، دوام بیاورد اما به واسطه 5 دقیقه تابش مستقیم نور خورشید، کاملا از بین می رود. همیشه می گوییم لازم نیست وسایل، ظروف و لباس های بیمار جداگانه شسته شود فقط باید ملافه و لباس های بیمار 2 هفته اول، قبل از شستشو خیلی تکان داده نشود، چون با تکان دادن، ذراتی که به صورت غبار نشسته اند و دیگر قابل تنفس نیستند، ممکن است به هوا برگردند و تنفس شوند.

  بیست و سوم مهر « روز ملی سل» بر تمامی خادمان عرصه ی بهداشت و درمان مبارکباد

 

[ ۱۳٩۳/۸/۱٧ ] [ ٩:٢۱ ‎ق.ظ ] [ حسینعلی ستوده ]

[ نظرات () ]