فصلنامه افق طلائی سلامت

معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی زابل

دیابت و بروز بیماری های قلبی عروقی

دیابت و بروز بیماری های قلبی عروقی

گردآوردندگان: بهروز معتمدی زاده، اسماعیل میرویسی، موسی دامنکش، فرهاد معتمدی زاده – کارشناسان بیماریهای شبکه بهداشت و درمان هیرمند

منبع: شمس، محسن و همکاران، راههای پیشگیری و کنترل بیماریهای قلبی و عروقی، نشر جوان، چاپ اول 1391

دیابت، بیماری ناتوان کننده ای است که عوارض بسیاری دارد، منجمله از کار انداختن دستگاه های مختلف بدن مانند قلب و بروز بیماری هایی نظیر سکته های قلبی و مغزی. همچنین بیماری دیابت یکی از عوامل خطر بیماری های قلبی عروقی محسوب      می شود. مهم ترین مشخصه بیماری دیابت قندی، افزایش قند خون است. انواع مختلفی از دیابت قندی وجود دارد، ولی دو نوع عمده آن عبارتند از: دیابت نوع1 (10تا15درصد از بیماران دیابتی) و     دیابت نوع 2 (85 تا90درصد بیماران دیابتی) را تشکیل می دهند. بیشتر افراد مبتلا به دیابت نوع 2 را بزرگسالان و افراد چاق تشکیل می دهند در حالی که دیابت نوع1 بیشتر در کودکان و نوجوانان دیده شده و باعث لاغری و ضعیف شدن بیماران می شود. عامل بروز دیابت نوع1کاهش ترشح یا ترشح نشدن ماده ای به نام انسولین از


 بخش خاصی از لوزالمعده است. در دیابت نوع2 معمولا مقدار ترشح انسولین طبیعی و یا حتی زیاد است، با این حال، سلول های بدن حساسیت خود را نسبت به انسولین از دست داده اند و مقاومت به انسولین رخ می دهد.

علایم و نشانه های دیابت

علایم در بیماران مبتلا به دیابت نوع1 معمولا شدید و ناگهانی است. علایم معمول این نوع بیماری شامل پرنوشی، پرخوری، پرادراری، احساس خستگی زیاد، کم شدن وزن بدن، لاغری و تاری دید است.

بیماران مبتلا به دیابت نوع2 اغلب بدون علامت هستند و یا علایم غیر اختصاصی دارند. علایم معمول در این بیماران عبارتند از: احساس خستگی و بی حوصلگی،گرسنگی، تشنگی، احساس سوزش در انگشتان دست و پا، کاهش وزن، ادرار شبانه، اختلال در بینایی، عفونت های مکرر و تاخیر در بهبود زخم ها و بریدگی ها. البته بعضی از این علایم مربوط به عوارض بیماری است و سال ها پس از ابتلا به دیابت ظاهر می شود.

علل بروز دیابت

علت اصلی بروز دیابت به طور کامل شناخته نشده است، ولی برخی عواملی را در ایجاد این بیماری دخیل می دانند. مثلا در دیابت نوع 1، عواملی مانند زمینه ژنتیکی، بعضی ویروس های، فشار های روانی وبه ویژه اختلال در سیستم ایمنی بدن را موثر می دانند. در علت آخر، سیستم ایمنی بدن به اشتباه علیه سلول های سازنده انسولین وارد عمل می شود و این سلول ها را از بین می برد. در دیابت نوع2 عواملی مانند اضافه وزن و چاقی، نداشتن فعالیت بدنی، سابقه فامیلی و زمینه ارثی رادر بروز این بیماری تاثیر گذار می دانند.

درمان دیابت

دیابت درمان قطعی ندارد، ولی قابل کنترل است. ممکن است در آینده راه علاج قطعی آن شناخته شود ولی در حال حاضر تنها    می توان با نگهداشتن قند خون در محدوده طبیعی، از بروز عوارض ناشی از دیابت پیشگیری کنیم.  

اقدامات مهم کنترل کننده بیماری دیابت نوع 1 عبارتند از:

- رعایت رژیم غذایی و محدودکردن انرژی دریافتی

- فعالیت بدنی و ورزش مداوم و منظم

- تزریق انسولین

- پایش مداوم قند خون (خود مراقبتی)

اقدامات مهم کنترل بیماری دیابت نوع2 عبارتند از:

- رعایت رژیم غذایی و محدودکردن انرژی دریافتی

- فعالیت بدنی و ورزش مداوم و منظم

- استفاده از داروهای کاهنده ی قند خون

- پایش مداوم قند خون(خود مراقبتی)

دیابت نوع2

برخلاف مبتلایان با دیابت نوع 1 که قادر به ساخت انسولین نیستند، در دیابت نوع 2 انسولین کافی یا حتی بیش از حد نیاز ساخته می شود، اما انسولین موجود در خون قادر به ورود گلوکز به درون سلول ها نیست. در سطح تمام سلول های بدن گیرنده های انسولین وجود دارند این گیرنده ها و انسولین نقش قفل و کلید را بازی می کنند. هنگامی که انسولین (کلید) به گیرنده ها (قفل) متصل می شود سلول ها به گلوکز اجازه ورود می دهند. در دیابت نوع 2 یا شکل انسولین تغییر کرده و یا گیرنده های سلول ها، انسولین را شناسایی نمی کنند و بنابراین سلول اجازه ورود به گلوکز نمی دهد و در نتیجه مقدار قند در خون افزایش می یابد. عدم پاسخ دهی سلول ها به انسولین را مقاومت به انسولین می نامند. البته در برخی از مبتلایان به دیابت نوع 2 نیز مقدار انسولین ساخته شده توسط سلول های لوزالمعده کاهش می یابد. استعداد ژنتیکی در دیابت نوع 2 بیش از دیابت نوع 1 نقش دارد، به همین دلیل است که در بیشتر افراد مبتلا به دیابت نوع 2 سابقه خانوادگی وجود دارد، یعنی یک یا چند نفر از بستگان درجه یک بیماران نیز مبتلا به دیابت هستند.

چاقی مهمترین عامل محیطی دخیل در بروز دیابت نوع2 است. افزایش چربی در بدن باعث افزایش مقاومت به انسولین و بنابراین بالارفتن قند خون می شود. به همین دلیل است که دیابت نوع 2 در بیش از نیمی از موارد با ورزش و رژیم غذایی(که باعث کاهش وزن می شود) درمان می گردد.

کم تحرکی و مصرف غذاهای پر انرژی که در شهرهای بزرگ و صنعتی شایع است، عامل بروز دیابت نوع 2 است، که در افراد مسن مبتلا به دیابت نوع2 ممکن است منجر به کما شود(کمای هیپراسمولار). افزایش قند خون و عدم دریافت مقدار کافی مایعات در مدت زمان طولانی به این وضعیت منجر می شود. در افراد مسن با اختلال هوشیاری باید به فکر این عارضه بود. در کمای هیپراسمولار این علائم وجود دارد :

تشنگی و پر نوشی چند روزه، علائم عصبی از اختلال هوشیاری تا اغما ، افزایش حجم ادرار و علائم کم آبی بدن و عفونت ها ( عفونت های ریوی و ادراری) شایعترین علل بروز کمای هیپراسمولار هستند. عدم مصرف قرص های کاهنده قند خون یا انسولین، مصرف برخی داروها و عدم دسترسی کافی به آب، برخی دیگر از علل بروز این عارضه هستند.

عوارض دیررس دیابت

عوارض دیررس دیابت که اغلب چند سال پس از ابتلا به دیابت به وجود می آیند، متعدد است و در صورت عدم کنترل دقیق قند خون به ناتوانی و زمین گیری منجر می شوند. عوارض دیررس دیابت تقریبا تمام دستگاه های بدن را درگیر می کنند که دراثر گرفتاری عروق رخ می دهند.

کلیه، چشم، دستگاه عصبی، شریان کرونرقلب و عروق مغزی عمده ترین اندام های بدن هستند که دیرتر در دیابت مشکل پیدا        می کنند. یکی از عوارض دیررس مهم دیابت پای دیابتی است. در این بیماری ابتدا زخمی در انگشتان پا به وجود می آیند، ولی به علت اختلال در خون رسانی بهبودی حاصل نمی شود و زخم پیشرفت می کند. در صورت عدم کنترل بیماری، عضو مبتلا دچار قانقاریا (گانگرن یا نکروز) شده و برای جلوگیری از پیشرفت آن اندام مبتلا باید قطع شود. مرحله اول بیماری یعنی به وجود آمدن زخم، اغلب به دلیل بی حسی و عدم درک درد، فشار،گرما یا سرما است که ناشی از عوارض عصبی دیابت است. اما عدم بهبودی زخم، به دلیل اختلال در عروق و خون رسانی عضو مبتلا است.

عدم تشخیص و درمان به موقع عوارض دیابت در نهایت منجر به نابینایی، نیاز به دیالیز یا پیوندکلیه، قطع پا و سکته های قلبی و مغزی می شود.

روش تشخیص دیابت

شایع ترین آزمایش برای تشخیص دیابت، اندازه گیری قند خون ناشتا است یعنی فرد برای مدت 8 ساعت چیزی نخورده است، مقدار طبیعی قند خون ناشتا 70-100mg/dI  است. اگر قند خون مساوی یا بیشتر ازmg/di126باشد، آزمایش یک بار دیگر انجام می شود و اگر در نوبت دوم نیز مقدار قند خون مساوی یا بیشتر از   mg/di126باشد، ابتلا به دیابت قطعی است. به جز قند خون ناشتا، آزمایش های دیگری هم برای تشخیص دیابت وجود دارد که بر اساس تصمیم پزشک درخواست می شود. قند خون بین 101 تا 125 را قند خون بالا (هیپر گلیسمی )می گویند و یک وضعیت پیش دیابت است.

پیشگیری و غربالگری در دیابت

دیابت یک بیماری ناتوان کننده با عوارض مزمن و پرهزینه است که بیشتر دستگاه های بدن را درگیر می کند. بنابراین، شناسایی و مراقبت دقیق از این بیماران با هدف پیشگیری و یا به تاخیر انداختن عوارض بیماری اهمیت زیادی دارد برخلاف دیابت نوع1که غربالگری در آن انجام نمی شود، پیشگیری و شناسایی زودرس و درمان به موقع و صحیح دیابت نوع 2حائز اهمیت است. در این نوع دیابت، پیشرفت تدریجی قند خون بالا اغلب بدون علامت بوده و یا علایم آن خفیف است و در بسیاری موارد تشخیص داده نمی شود. این در حالی است که با وجود بی علامت بودن بیماران در این دوره، عوارض ناشی از قند خون بالا درحال شکل گیری است. این افراد معمولا زمانی به پزشک مراجعه می کنند و از بیماری خود آگاه   می شوند که به عوارض مزمن دیابت نظیر پای دیابتی، گانگرن پا، سکته ی قلبی یا مغزی، نارساریی کلیه و کوری دچار شده اند.  

تشخیص به موقع اختلال قند خون و اقدام برای کنترل عوامل خطر شامل کاهش وزن از طریق اصلاح رژیم غذایی و افزایش فعالیت بدنی، از بروز دیابت پیشگیری کرده و یا به تعویق می اندازد. کنترل قند خون پس از تشخیص به موقع دیابت مانع از بروز و یا پیشرفت عوارض بیماری می شود. سیر پیشرونده و پنهان دیابت، وجود یک روش ارزان و کارآمد برای تشخیص به موقع بیماری و امکان کنترل و پیشگیری از پیشرفت آن، لزوم غربالگری را تایید می کند.

افراد در معرض خطر ابتلا به دیابت :

تمام زنان و مردان بالای 30 سال با حداقل یکی از ویژگی های زیر در معرض خطر ابتلا به دیابت هستند:                                                                                                                                                                                               

1- افرادی که اضافه وزن دارند و یا چاق هستند .

2- افرادی که پدر، مادر، خواهر و یا برادر آنها سابقه ی ابتلا به دیابت دارند.

3- افرادی که فشار خون ماکزیمم حداقل 140و فشار خون مینیمم حداقل 90 دارند.

4- زنان با سابقه حداقل دو بار سقط خود به خودی (بدون علت مشخص)، مرده زایی یا تولد نوزاد با وزن بیش از 4 کیلوگرم

5- زنانی که در یکی از بارداری های قبلی خود سابقه دیابت بارداری دارند.

6- زنان باردار،در صورتی که یک خانم باردار یکی از علائم:سابقه دیابت خانوادگی، مرده زایی، فشار خون بالا، دو بار سقط خود به خودی، زایمان نوزاد با وزن بیش از 4 کیلوگرم و دیابت بارداری در بارداریهای قبلی را داشته باشد، بدون توجه به سن حاملگی در معرض خطر محسوب می شود. خانم های باردار بدن هیچ یک از این علائم نیز از ماه پنجم حاملگی در معرض خطر هستند.

آموزش های لازم برای افراد مبتلا به دیابت :

بیمار باید بداندکه کنترل دقیق قند خون چه اهمیتی دارد و در هر بار ملاقات بر این نکات تاکید شود:

1-کنترل وزن: از هر10نفر مبتلا به دیابت نوع2، معمولا 8 نفر چاق هستند و نیاز به کاهش وزن دارند. بنابراین فرد مبتلا به دیابت باید همیشه وزن خود را در حد طبیعی نگه دارد. برای تعیین وزن از نمایه توده بدنی استفاده می شود.(نمایه توده بدنی کمتر از20 لاغر،20 تا9/24 وزن طبیعی، 25تا9/29اضافه وزن،30تا 9/34 چاقی درجه یک، 35 تا 9/39 چاقی درجه دو و بالاتر از40 چاقی درجه3).

2 برنامه غذایی: باید به افراد مبتلا به دیابت درباره برنامه غذایی به طور دقیق آموزش داد. نکته هایی که باید در برنامه غذایی این بیماران رعایت شود عبارتند از :

- تعداد وعده های غذایی را افزایش داده و متناسب با فعالیت بیمار مقدار غذای هر وعده را کاهش دهند.

- افراد مبتلا به دیابت به خصوص بیماران لاغر و بیمارانی که قرص مصرف می کنند و یا انسولین تزریق می نمایند، هرگز نباید یکی از وعده های اصلی غذای خود را حذف کنند.

- از میوه های غیر شیرین و سبزی ها در وعده های غذایی به مقدار زیاد استفاده کنند.

- مصرف میوه های شیرین مانند انگور، خربزه، خرما، توت و همچنین خشکبار شیرین مانند توت خشک،کشمش، قیسی را در برنامه غذایی خود محدود کنند.

- از حبوبات در برنامه غذایی روزانه بیشتر مصرف کنند.

- نان سبوس دار مصرف کنند.

- قند و شکر و انواع شیرینی مانند آب نبات، شکلات، شیرینی، گز، سوهان و امثال آن را مصرف نکنند.

- از مواد نشاسته ای مانند برنج، سیب زمینی ،گندم، جو، ماکارانی، به میزانی که موجب افزایش وزن نشود مصرف نمایند.

- مصرف چربی ها را کاهش دهند و به این منظور از سرخ کردن غذا خودداری و آن را به صورت آب پز و کبابی تهیه کنند. از گوشت های کم چربی استفاده کنند و قبل از پخت، چربی گوشت و پوست مرغ را جدا نمایند و از شیر و ماست کم چربی استفاده کرده، برای این کار شیر را جوشانده و پس از سرد شدن، چربی آن را جدا کنند. مصرف تخم مرغ را محدود کرده و از گوشت های احشایی مانند جگر، مغز، قلوه و کله پاچه کمتر مصرف کنند. به جای خامه، کره و روغن های جامد از روغن مایع و زیتون استفاده کنند.

3- فعالیت های بدنی و ورزش: ورزش باعث کارآیی بیشتر کاهش وزن احساس نشاط و تندرستی می شود. افزایش فعالیت های بدنی در کنترل بیماری قند بسیار اهمیت دارد. ورزش و فعالیت های بدنی باید متناسب با شرایط و وضعیت سلامت شخص باشد و به طور منظم و مستمر انجام گیرد. زمان ورزش بهتر است عصر باشد این بیماران می توانند ورزش های سبک مثل نرمش و پیاده روی انجام دهند. به هر حال درباره ی نوع ورزش می توانند با پزشک مرکز مرکز بهداشتی درمانی مشورت کنند .

4- مراقبت از پا: مراقبت از پای فرد مبتلا به دیابت بسیار اهمیت دارد. در این بیماران ممکن است عوارض بی حسی و کرختی پا ،عفونت و دیر بهبود یافتن زخم و جراحت های پا بروز کند. بنابراین رعایت نکته های ذیل درحفظ بهداشت پای افراد مبتلا به دیابت بسیار مهم است:

- هر روز پاهای خود را با آب ولرم و صابون بشویند و بین انگشتان خود را با حوله ی نرم خشک کنند.

- ناخن های پا را کوتاه نگه دارد. ناخن را مستقیم گرفته گوشه های آن را نگیرد و در ضمن، ناخن نباید از ته گرفته شود. در صورتی که دید بیمار مشکل داشته باشد، شخص دیگری ناخن های او را بگیرد.

- جوراب خود را روزانه عوض کرده و از جوراب نخی و ضخیم استفاده کنند.

- از کفش راحت، پاشنه کوتاه و پنجه پهن استفاده کنند.

- در خانه از کفش راحتی و دمپایی استفاده کنند و برای جلوگیری از جراحت احتمالی، پا برهنه در منزل راه نرود.

- پاهای خود را روزانه از نظر وجود قرمزی، تورم، تغییر رنگ، زخم، ترک خوردگی و ترشح اطراف ناخن بررسی کنند و برای این منظور و مشاهده ی کف پا می توانند از نزدیک کردن پای خود به آتش، بخاری شوفاژ و هر وسیله گرمایی دیگر خودداری کنند.

5- ترک مصرف دخانیات: افراد مبتلا به دیابت که هر نوع دخانیات (سیگار، پیپ، چپق، قلیان، جویدن توتون)مصرف می کنند، برای ترک تشویق شوند.

6- نحوه مصرف و تزریق انسولین: به بیمارانی که انسولین استفاده می کنند باید نحوه نگه داری، نحوه مخلوط کردن، رعایت بهداشت سرنگ ها و محل های تزریق انسولین را آموزش داد.

7- نکته هایی که فرد مبتلا به دیابت در هنگام ابتلا به سایر بیماریها باید رعایت کند: در صورت ابتلای بیمار دیابت به بیماریهایی مانند سرماخوردگی، تب، اسهال، استفراغ باید موارد زیر مدنظر قرار گیرد:

- در صورت مصرف انسولین نباید مصرف آن را قطع کند.

- اگر قادر به خوردن غذاهای سفت نیست، بهتر است از غذاهای مایع مانند سوپ، آش ،مایعات غیر شیرین، آب میوه و یا شیر استفاده نماید .

- باید در زمان بیداری به اندازه کافی استراحت کند.

- در صورت ابتلا به عوارض شدید، مانند اسهال و استفراغ شدید حتما به پزشک مراجعه کند.

 

[ ۱۳٩۳/۸/۱۸ ] [ ٩:٠۸ ‎ق.ظ ] [ حسینعلی ستوده ]

[ نظرات () ]