فصلنامه افق طلائی سلامت

معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی زابل

اثرات نوبت کاری بر سلامت

اثرات نوبت کاری بر سلامت

تهیه و تنظیم: خدیجه قره باغی –کارشناس بهداشت حرفه ای شبکه بهداشت هامون

منبع: دکترماشاءا... عقیلی نژاد، دکتر مسعود مصطفایی، طب کار و بیماری های شغلی (جلد دوم)،انتشارات ارجمند،سال 1386چاپ سوم

ساعات معمول کار روزانه از6 صبح تا 6 بعداز ظهر می باشد. هرنوع کاری که خارج از این ساعات کاری انجام شود را نوبت کاری یا کار شیفتی می گویند.

بسیاری از صنایع و کارخانجات از قبیل صنایع فولاد، ذوب آهن، نیروگاه های برق و بطورکلی هرصنعتی که دارای ماشین آلات تولید گران قیمتی می باشد و یا سرمایه گذاری سنگینی شده و همچنین در مشاغل خدماتی مثل پزشکی، پرستاری، پست، نیروی انتظامی، حمل ونقل، ترابری و... نیاز است افراد در


 24 ساعت شبانه روز کار می کنند و نوبت کاری انجام می دهند.

در انسان سه نوع ریتم بیولوژیک مشاهده می شود: 

1- ریتم سیرکادیان: چرخه های بمدت یک شبانه روز می باشند.

2- ریتم اولترادیان:چرخه های کمتر از یک شبانه روز دارند مثل فواصل 90دقیقه ای بین مراحل REMخواب

3- ریتم اینفرادیان:فرکانس آن بیشتر از یک شبانه روز می باشد مثل سیکل قاعدگی.

ساعت بیولوژیک انسان درحالت طبیعی تحت تاثیرگردش 24ساعت شبانه روز است. یکی از ویژگی های سیستم سیرکادیان طبیعی، تمایل آن به کندکار کردن است. بعبارت دیگر ساعت بیولوژیک نسبت به روز خورشیدی آهسته تر بوده وتحت تاثیر عوامل خارجی هر24ساعت یک ساعت به جلو کشیده می شود. چنانچه ساعت بیولوژیک از عوامل خارجی متاثر نگردد دارای یک سیکل و چرخه 25 ساعته خواهد بود.

تعداد بسیار زیادی از متغیرهای فیزیولوژیک، روحی روانی و رفتاری نظیر درجه حرارت بدن، کورتیکواستروییدها، عملکرد قلب وعروق، ترشح آنزیم های معده، حافظه دور و نزدیک، خلق و خو و بسیاری از موارد دیگر از ریتم سیرکادیان پیروی می کنند. در شرایط معمول روزانه چنین متغیرهایی نسبت به یکدیگر و محیط خارج در شرایطی قرار می گیرند که اجازه عملکرد مطلوب را به ارگانیسم می دهند. سیستم سیرکادیان ترتیب وقایع فیزیولوژیک داخلی و متابولیسم را هماهنگ کرده و سبب همزمانی این وقایع با تغییرات شبانه روز می گردد. بنابراین سیستم سیرکادیان و اجزای آن(ریتم بیولوژیک درونی) بطور طبیعی با ساعات شبانه روز 24ساعته همزمان بوده و یا با مقداری تاخیر از آن پیروی می کند. محدودیتی که وجود دارد این است که ساعت بیولوژیکی در 24ساعت فقط می تواند یک ساعت جلو و یا 2تا 3 ساعت عقب کشیده شود. نکته دیگر که باید در نظر داشت این است که دوره های قابل تنظیم برای هر ریتم وجود دارد. بعنوان مثال ریتم درجه حرارت می تواند با روزهایی تقریبا به کوتاهی 22ساعت و بلندی 27ساعت تنظیم گردد. پس از جابجایی زمانی برابر12ساعت، 2تا 3 روز برای تنظیم ریتم خواب و بیداری زمان لازم می باشد. ولی پس از جابجایی همچنین زمان برای تنظیم مجدد درجه حرارت 2تا3 هفته زمان لازم است. این اختلاف در تنظیم، ناشی از وجود حداقل دو عامل نوسانی است که مقدار مقاومت عوامل نوسانی در برابر تاثیرات خارجی وخصوصیات تنظیمی آنها متفاوت است. یکی از این عوامل، سیستم سیرکادیان قوی گروه یک می باشد که مشتمل بر ریتم درجه حرارت بدن، ریتم محور آدرنال، هیپوفیز، هیپوتالاموس بویژه کورتیزول و ریتم خواب REM می باشد. سیکل متزلزل خواب و بیداری که براحتی تحت تاثیر عوامل خارجی قرار می گیرد تحت کنترل عوامل نوسانی ضعیف گروه دو می باشد.

شکایت مربوط با اختلال سیستم سیرکادیان با اصطلاحاتی نظیر دیسکرونی، دیسکرونیسم یا دیسکرونوز بیان می شود.

زمان بندی کار در سیستم نوبت کاری بدین ترتیب است:

1)شیفت صبح یا شیفت روز یا نوبت اول که از ساعت 6 صبح تا  2 بعد از ظهر ادامه دارد

2)شیفت بعد ازظهر یا شیفت معلق یا نوبت دوم که از ساعت 2 بعد از ظهرتا10شب ادامه دارد

3)شیفت شب یا شیفت گورستان یا نوبت سوم که از ساعت10شب تا 6 صبح ادامه دارد.

پیامدهای سلامتی:

  • اختلال خواب

  • پیامدهای روحی روانی. شکایات روحی روانی، تحریک پذیری، تنش، استرس و اختلال در روابط اجتماعی

  • اختلالات گوارشی. اختلالات در میان کارگران نوبت کاری شایع است این اختلالات شامل سوء هاضمه، گاستریت، گاسترو دئودنیت، اولسرپپتیک، یبوست وکولیت می باشد.

  • پیامدهای قلبی عروقی

  • عدم تحمل نسبت به نوبت کاری. (تغییرات خواب، خستگی مداوم، تغییرات رفتاری، مشکلات گوارشی، استفاده منظم از داروهای خواب آور)

  • وخیم شدن اختلالات زمینه ای.(آسم، دیابت، صرع، اختلالات ذهنی، مصرف بعضی از داروها و..)

  • اثرات اجتماعی. نوبت کاری ممکن است دارای اثرات منفی بر زندگی خانوادگی باشد و زندگی اجتماعی را مختل کند.

  • پیامدهای ایمنی

  • در خانم های باردار،نوبت کاری احتمالا باعث افزایش خطر زایمان زودرس و نارسی نوزاد می شود که علت آن را خستگی شدید شغلی وکار زیاد می دانند. نوبت کاری در خانم های باردار باعث وزن کم نوزاد هنگام تولد شده و رشد جنین را آهسته کرده و خطر زایمان زودرس را افزایش می دهد.

مراقب های سلامتی

  • کارگرانی که نوبت کاری شبانه با برنامه ریزی کاری نامنظم دارند یا متقاضیان چنین برنامه هایی، باید تحت مراقبت های سلامتی و برنامه های غربالگری قرار گیرند.

  • هنگام مراقبت سلامتی و غربالگری قبل از استخدام باید به اختلالات طبی و مشکلات زمینه ای که ممکن است توسط نوبت کاری تشدید شود توجه داشت.

برنامه ریزی نوبت کاری

  • در صورت امکان از برنامه نوبت کاری اجتناب شود.

  • برنامه نوبت کاری باید قابل پیش بینی و با چرخش به سمت جلو باشد.

  • بهتر است از شروع نوبت کاری در صبح خیلی زود (4تا6 صبح) اجتناب شود.

  • حداقل دو روز تعطیل بعد از آخرین نوبت کاری شبانه بدلیل زمان کافی برای خواب مدنظر باشد. مدت نوبت کاری شبانه نباید از 8 ساعت بیشتر باشد، البته در بعضی کارهای سبک می توان نوبت 12ساعتی را درنظر گرفت که کارکنان چنین کارهایی نوبت 12ساعتی را می پسندند. ولی حتی با وجود چرخش نوبت کاری ممکن است هوشیاری کارکنان و در نتیجه ایمنی کاهش یافته و پرسنل با سرعت کمتری کار کنند. برای کارهای فیزیکی و جسمانی سنگین وکارهای فکری دشوار، شخص نباید بیش از8 ساعت کارکند.

  • نوبت کاری شب را بهتر است 6 تا7 ساعت درنظر گرفت. بطور کلی طول نوبت کاری به نوع  کار بستگی دارد.

  • بهتر است برنامه چرت زدن در طی نوبت کاری شب گنجانده شود.

  • اوقات فراغت بین نوبت های کاری نباید کمتر از16 ساعت باشد.

  • به کارگران نوبت کار بیشتر از 45سال باید حق این را داد تا به نوبت کاری روزانه منتقل شوند.

 

 

[ ۱۳٩۳/۸/۱۸ ] [ ۱۱:۱٤ ‎ق.ظ ] [ حسینعلی ستوده ]

[ نظرات () ]