فصلنامه افق طلائی سلامت

معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی زابل

آشنایی با واکسن پنج گانه (پنتاوالان)DTP-HepB-Hib

آشنایی با واکسن پنج گانه (پنتاوالان)DTP-HepB-Hib

اصول و اقدامات اجرایی برای ادغام واکسن پنج گانه(پنتاوالان)       در برنامه جاری ایمن سازی کشور

ابوالفضل پناهی میشکار- معاونت بهداشتی زابل، مهدی کریمی اول، عزیزالله مفرح نیا، رضا ایمانخواه، واحد پیشگیری و مبارزه با بیماریها، مرکز بهداشت زابل

منبع: مرکز مدیریت بیماریها، وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی- پایگاه خبری،اطلاع رسانی وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی  http://www.behdasht.gov.ir/

ایمنسازی یکی از شناخته شده ترین و موثرترین روش پیشگیری از بیماری های دوران کودکی است. در30 سال گذشته پس از آغاز برنامه توسعه ایمن سازی (EPI)، دستاوردهای مهمی در جهت پیشگیری و کنترل بیماری های قابل پیشگیری با واکسن و ارتقای سلامت کودکان در کشورمان حاصل شده است. در حال حاضر


کلیه کودکان کشور علیه بیماری های دیفتری، سیاه سرفه، کزاز فلج اطفال، سرخک، سرخجه، اوریون، سل و هپاتیت B واکسینه می شوند. بیماری های سرخک، سرخجه مادرزادی، کزاز نوزادی در مرحله حذف قرار دارند، 14 سال است که کشور عاری از بیماری فلج اطفال است و بیماریهای دیفتری، سیاه سرفه و اوریون کنترل شده اند. میزان حاملین مزمن هپاتیت B از بیش از 3 درصد در سال1370 به کمتر از 2 درصد کاهش یافته است. کلیدی ترین استراتژی برای دستیابی به دستاوردهای مذکور، پوشش بالای ایمن سازی جاری کودکان و سایر گروههای هدف است که در سطوح شهرستانی و کشوری بالای 95 درصد بوده است. ادغام واکسن پنج گانه (پنتاوالان) در برنامه توسعه ایمن سازی سبب ارتقای سلامت کودکان از طریق کاهش میزان بروز پنومونی و مننژیت های حاصله از هموفیلوس انفلوانزا نوع b (Hib) خواهد شد.

فواید واکسن پنج گانه :

فواید واکسن پنج گانه عبارتند از سهولت برنامه ریزی، هزینه اثربخش، کاهش دفعات تزریق، کاهش درد و ناراحتی برای شیرخوار، کاهش عوارض ناشی از تزریق، کاهش مصرف سرنگ و افزایش پوشش ایمن سازی 

جنبه های کلیدی بکارگیری واکسن پنج گانه (پنتاوالان)

واکسن پنج گانه سبب حفاظت کودک علیه 5 بیماری تهدید کننده زندگی(دیفتری، سیاه سرفه، کزاز، هپاتیت B و هموفیلوس آنفلوانزا نوع B) می شود. هر چند دیفتری، کزاز و سیاه سرفه (DTP) و هپاتیت ب قبلاً جزء برنامه جاری ایمن سازی کودکان بوده اند و واکسن هموفیلوس آنفلوانزا نوع ب Haemophilus Influenza type b(Hib) جز جدید(پنجم) است. واکسن هموفیلوس آنفلوانزا (Hib) از بیماری های خطرناک(کشنده ای) که بوسیله هموفیلوس آنفلوانزا نوع ب حاصل   می شود مثل پنومونی، مننژیت، باکتریمی، تورم اپیگلوت، آرتریت سپتیک(عفونت چرکی مفصل) پیشگیری می کند. واکسن پنج گانه تعداد تزریق به کودک را کاهش می دهد و بر علیه پنج بیماری مذکور ایمنی ایجاد می کند.

نحوه ایمن سازی   

- سه دز در 2 و 4 و 6 ماهگی

- واکسن مایع است و نیازی به بازسازی ندارد.

- قبل از تزریق باید ویال به آرامی و بخوبی تکان داده شود تا یکنواخت شود.

- نیم میلی لیتر به صورت عضلانی عمیق تزریق می شود.

- محل تزریق در ناحیه قدامی خارجی ران می باشد. از تزریق زیر جلدی باید اکیدا خودداری شود.

- تزریق واکسن پس از سه سالگی در عضله دلتوئید انجام می شود.

گروه سنی واجد شرایط دریافت واکسن:

* حداقل سن دریافت واکسن6 هفتگی و در برنامه ایران از 2 ماهگی شروع  می شود. بعد از 5 سالگی توصیه نمی شود (مگر در گروه پر خطر )

* به دلیل جزء  سیاه سرفه، از 7 سالگی به بعد ممنوع است.

* واکسن پنج گانه جایگزین واکسن های فعلی ثلاث(DTP) و هپاتیتB در سنین 2، 4 و6 ماهگی در برنامه واکسیناسیون شده است. به علاوه:

*دریافت واکسن هپاتیت بدو تولد طبق برنامه قبل ادامه خواهد داشت.

*زمان دریافت یادآور واکسن سه گانه (DTP) در 18 ماهگی و 6 سالگی همانند برنامه سابق ادامه خواهد یافت. جدول ذیل جدول بازنگری شده برنامه ایمنسازی کودکان است :

واکسن

برنامه

ب ث ژ ، هپاتیت ب، فلج اطفال خوراکی

بدو تولد

پنج گانه (سه گانه + هپاتیت ب + هموفیلوس آنفلوانزا)، فلج اطفال خوراکی

2، 4 و 6 ماهگی

MMR

12 ماهگی

یادآوراول سه گانه ، یادآور فلج اطفال خوراکی، MMR

18 ماهگی

یادآور دوم سه گانه،  یادآور فلج اطفال خوراکی

6 سالگی

 

واکسیناسیون در مراجعه تاخیری:

در صورتیکه کودک هنگام مراجعه کمتر از 12 ماه داشته باشد:

- اولین مراجعه: پنج گانه

- یک ماه پس از اولین مراجعه: پنج گانه

- سه ماه پس از دومین مراجعه: پنج گانه (4-1-0)

حداقل فاصله بین نوبت اول و سوم هپاتیت B 16هفته  است.

توجه: تجویز واکسن هایBCG ، MMR، فلج اطفال و دزهای یادآور ثلاث و فلج اطفال، مطابق برنامه جاری ایمن سازی است.

در صورتیکه کودک در هنگام مراجعه 12تا 59 ماه داشته باشد:

- اولین مراجعه: پنج گانه

- یک ماه پس از اولین مراجعه: ثلاث و هپاتیت B

- سه ماه پس از دومین مراجعه: ثلاث و هپاتیت B(4-1-0)

توجه: تجویز واکسن هایBCG ، MMR، فلج اطفال و دزهای یادآور ثلاث و فلج اطفال، مطابق برنامه جاری ایمن سازی است.

در صورتی که کودک هنگام مراجعه 5 سال یا بیشتر داشته باشد:

- تجویز واکسن هموفیلوس آنفولانزای تیپ B برای کودکان سالم ضروری نبوده و توصیه  نمی شود.

- تجویز واکسن هایBCG ، MMR، ثلاث و فلج اطفال، مطابق برنامه جاری ایمن سازی است.

واکسن پنتاوالان همزمان با همه واکسن ها قابل تجویز است.

شرایط  نگهداری:

پنتاوالان در ویال های تک دزی و ده دزی موجود است. ویال ده دزی پس از بازشدن تا 28روز قابل استفاده است به شرطی که:

- تاریخ مصرف آن نگذشته باشد.

- در شرایط زنجیره سرما نگهداری شده باشد و هرگز نباید یخ بزند.

- دیوار ویال در آب غوطه ور نشده باشد.

- شرایط استریل در تزریق تمام دزها رعایت شده باشد.

- VVM در مراحل 1 یا 2 باشد.

- نگهداری در 8-2 درجه

سوالات رایج در مورد واکسن پنج گانه

هموفیلوس آنفلوانزا نوع ب(Hib) چیست و چه بیماری را موجب می شود؟

هموفیلوس آنفلوانزا نوع ب یک باکتری است که موجب عفونت های شدید، از جمله مننژیت باکتریایی(التهاب غشایی که نخاع و مغز را پوشانده و محافظت می کند، این بیماری بسیار خطرناک و کشنده است)، پنومونی(عفونت ریه ها)، سپتی سمی(انتشار باکتری بیماری زا در خون)، آرتریت سپتیک(عفونت چرکی مفصل) و التهاب اپی گلوت( التهاب اپی گلوت یعنی ناحیه اطراف تارهای صوتی و انسداد مجاری هوایی) می شود و با  Hibکه حروف مخفف ابتدای نام آن است نشان داده می شود.

آیا هموفیلوس آنفلوانزا نوع ب، سبب بیماری آنفلوانزا می شود؟

خیر، علیرغم تشابه اسمی، عامل بیماری آنفلوانزا یک ویروس به همین نام است و لیکن هموفیلوس آنفلوانزا یک باکتری است.

چرا بیماری Hib یک مسئله بهداشت عمومی است؟

زیرا موجب بیماری شدیدی مانند پنومونی و مننژیت می شود که موجب بستری شدن کودک در بیمارستان یا مرگ می شود.

عفونتHib  چگونه گسترش می یابد؟

باکتری هموفیلوس آنفلوانزا از طریق قطرات بزاق کودکی که سرفه یا عطسه می کند از یک کودک به کودک دیگر سرایت می کند، همچنین عفونت در بین کودکانی که اسباب بازی های مشترک و سایر لوازمی که به دهان می برند، گسترش می یابد .

چه کسیانی بیشتر مستعد ابتلا به عفونت و در معرض خطر می باشند؟

هموفیلوس آنفلوانزا بیشتر در کودکان زیر 5 سال موجب بیماری می شود، کودکان 18-4 ماهه بیشتر در معرض خطرند. تا سن پنج سالگی، بیشتر کودکان آنتی بادی برعلیه بیماری ایجاد می کنند، بنابراین ایجاد بیماری شدید به علت هموفیلوس آنفلوانزا نوع ب در کودکان بزرگتر و بالغین غیر معمول است .

آیا آنتی بیوتیک ها برعلیه عفونت حاصله از هموفیلوس آنفلوانزا موثرند؟

آنتی بیوتیک ها برای درمان بیماری حاصله از هموفیلوس آنفلوانزا استفاده می شوند، اما آنها همیشه موثر نیستند. هنوز با تجویز آنتی بیوتیک ها و بهترین مراقبت های پزشکی، 3 تا 5 درصد بیماران مننژیتی می میرند. بعضی از سویه های هموفیلوس آنفلوانزا اکنون به آنتی بیوتیک ها مقاوم شده اند و درمان آنها هنوز خیلی سخت است.

چگونه می توانیم از ابتلا به بیماری پیشگیری کنیم ؟

بیشتر انواع عفونت های هموفیلوس آنفلوانزا را می توان فقط با واکسن پیشگیری کرد. بخش کوچکی از موارد را می توان با دادن آنتی بیوتیک پیشگیرانه به اعضای خانواده کودک مبتلا محافظت کرد ولی در بهترین شرایط این موارد فقط 2-1 درصد  موارد را شامل می شود.

محدودیت های واکسن  هموفیلوس آنفلوانزا چیست ؟

 واکسن هموفیلوس انفلوانزا فقط از ابتلا به بیماری که توسط باکتری هموفیلوس آنفلوانزا نوع ب ایجاد می شود، محافظت می نماید. بدین معنی که بعد از ایمن سازی (دریافت واکسن)، کودک ممکن است دچار پنومونی، مننژیت یا آنفلوانزا ناشی از سایر باکتری ها یا ویروس ها شود.

چه کسانی باید با واکسن هموفیلوس آنفلوانزا ایمن سازی شوند؟

بطور کلی، همه کودکان باید واکسن هموفیلوس آنفلوانزا را در قالب واکسن پنج گانه به عنوان قسمتی از برنامه جاری ایمن سازی شان دریافت کنند.

چند نوبت واکسن پنج گانه و در چه سنی باید تزریق شود؟

در سه نوبت (2،4و6 ماهگی) باید دریافت گردد، برای هموفیلوس آنفلوانزا دز یادآور در برنامه ایمنسازی توصیه نشده است. ولی یادآور های واکسن سه گانه همانند قبل تجویز خواهند شد.

چرا واکسن هموفیلوس آنفلوانزا به عنوان واکسن پنج گانه دریافت می شود و نه بصورت مجزا ؟

دریافت واکسن بصورت پنج گانه تعداد تزریق را کاهش خواهد داد. برنامه دریافت واکسن های سه گانه، هپاتیت ب و هموفیلوس انفلوانزا مشابه است. بنابراین اگر این سه واکسن بصورت مجزا دریافت شوند کودک سه تزریق در یک زمان خواهد داشت.

تا چه سنی واکسن پنج گانه را می توان تجویزکرد؟

 واکسن پنج گانه را می توان به کودکان 2 تا 59 ماهه تجویز کرد.

اگر کودکی در سنین 12 تا 59 ماهگی مراجعه نماید و تا به حال هیچ دزی از واکسن نگرفته باشد، چگونه باید واکسن پنج گانه را دریافت کند؟

در اولین مراجعه واکسن پنتاوالان تجویز می شود، یک ماه بعد از اولین مراجعه، واکسن ثلاث و هپاتیت ب تجویز شده، سه ماه پس از مراجعه دوم(چهار ماه پس از مراجعه اول) مجدداً واکسن ثلاث و هپاتیت ب تجویز می شود. تجویز واکسن های MMR، فلج اطفال و هم چنین دزهای یادآور ثلاث و فلج اطفال مطابق برنامه و راهنمای جاری ایمن سازی خواهد بود.

واکسن پنتاوالان چه عوارض و اثرات جانبی (واکنش هایی) دارد؟

دریافت واکسن پنج گانه موجب واکنش های شدید نمی گردد، اگرچه همانند واکسن سه گانه، عوارض خفیفی مانند قرمزی، تورم، درد محل تزریق و تب ممکن است رخ دهد. این علائم معمولاً همان روز دریافت واکسن بروز می کنند و یک تا سه روز بعد از بین می روند. برای تسکین این علایم همانند واکسن سه گانه اقدام می شود. در موارد نادر که عمدتا مربوط به جزء سیاه سرفه می باشد ممکن است تب شدید، آنسفالوپاتی، تشنج و..... ایجاد شود.

آموزش در مورد ایمن سازی و باورهای غلط و ثبت دقیق عوارض لازم و ضروری می باشد.

آیا دلایلی برای منع دریافت واکسن پنج گانه وجود دارد ؟

اگر چه واکنش شدید یا خطرناک بعد از دریافت واکسن پنج گانه بسیار نادر است ولی همانند واکسن سه گانه، چنانچه یک کودک در نوبت های قبلی دچار واکنش حساسیتی شدیدی شده باشد، نباید دز بعدی را دریافت کند. در مواردی که کودک بدلیل بروز عوارض منتسب به جزء سیاه سرفه، منع دریافت دزهای بعدی این واکسن را دارد نوبت های بعدی با واکسن های توام خردسال، هپاتیت ب و هموفیلوس آنفلوانزا Hib به صورت جداگانه و با همان توالی زمانی خواهد بود.

موارد منع مصرف واکسن پنتاوالان:

- حساسیت شدید به دز قبلی واکسن

- در صورت بروز عوارض شدید منتسب به جزء سیاه سرفه ، در نوبت بعدی واکسیناسیون ، واکسن دوگانه خردسالان + واکسن هپاتیت B +واکسن Hib   (سه واکسن مجزا )تزریق می شوند.

- سابقه خانوادگی پیامد نامطلوب ایمن سازی  منع دریافت واکسن نیست ( بجز پیامد مرتبط با نقص ایمنی مادرزادی )

- سابقه خانوادگی تشنج منع دریافت واکسن نیست .

- بیماری کنترل شده عصبی  مانند صرع تحت درمان،  بیماری عصبی غیر پیشرونده مانند CP و تاخیر تکاملی منع دریافت واکسن نیست .

- در موارد سابقه شخصی اخیر تشنج، واکسیناسیون تا زمان رد بیماری پیشرونده عصبی به تعویق می افتد.

- در موارد بیماری حاد متوسط تا شدید، با یا بدون تب، واکسیناسیون تا زمان بهبودی حال عمومی کودک به تعویق می افتد.

- ابتلا به سرماخوردگی،تب مختصر، اسهال دلیلی بر تعویق ایمن سازی نیست.

آیا واکسن پنج گانه برای کودکان با نقایص سیستم ایمنی قابل تجویز است؟

بله، واکسن پنج گانه در این کودکان همانند کودکان معمول، قابل استفاده است.

واکسن پنج گانه به چه اشکالی در دسترس است ؟

واکسن پنج گانه به دو شکل مختلف مایع و لیوفلیزه وجود دارد. بدلیل سهولت استفاده و اجرا، در کشور فقط از نوع تمام مایع واکسن استفاده می شود. ویال های 10 دزی را به شرط رعایت دستورالعمل مشابه واکسن سه گانه، می توان تا یک ماه پس از اولین استفاده، مورد استفاده قرار داد. درج تاریخ اولین استفاده از ویال 10 دزی بر روی ویال واکسن الزامی است.

ثبت داده های ایمن سازی بعد از ادغام واکسن پنج گانه چگونه خواهد شد؟

همه مستندات مورد نیاز برای سایر واکسن‌های برنامه گسترش ایمنسازی، در این مورد هم باید تهیه و نگهداری شوند . چنانچه هنوز کارت مراقبت کودک و یا دفاتر ثبت واکسیناسیون و یا فرم 105 فاقد مکان اختصاصی برای ثبت واکسن پنج گانه است، داده های مربوطه را در همان محل واکسن سه گانه ثبت نموده و در قسمت توضیحات یادداشت نمایید که واکسن پنج گانه در آن تاریخ تجویز شده است.

 *حقایق کلیدی در مورد هموفیلوس آنفلوانزا

1. هر سال بیش از 370 هزار کودک زیر 5 سال در دنیا به علت ابتلا به هموفیلوس آنفلوانزا می میرند .

2. کودکانی که بعد از ابتلا به بیماری زنده می مانند اغلب بطور دائم فلج   می شوند یا ناشنوا شده یا دچار آسیب های مغزی می شوند.

3. واکسن هموفیلوس می تواند از بیش از یک سوم موارد پنومونی و 90درصد مننژیت هموفیلوسی پیشگیری کند .

4. واکسن پنج گانه از 5 عامل بالقوه کشنده: دیفتری، کزاز، سیاه سرفه، هپاتیت ب و هموفیلوس آنفلوانزا پیشگیری می کند.

5.  دریافت واکسن پنج گانه تعداد تزریق ها به کودک را کاهش می دهد .

 

 

 

[ ۱۳٩٤/۱/۱٦ ] [ ٦:٢٥ ‎ق.ظ ] [ حسینعلی ستوده ]

[ نظرات () ]