فصلنامه افق طلائی سلامت

معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی زابل

مشارکت اجتماعی و جلب حمایت همه جانبه در سلامت

مشارکت اجتماعی و جلب حمایت همه جانبه در سلامت

نویسنده: فاطمه جعفریان، کارشناس مسئول آموزش بهداشت، دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی گلستان، دانشجوی MPH عوامل اجتماعی موثر بر سلامت دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی تهران

منابع:

(1محمدی، ناصر، رفیعی فر، شهرام و همکاران، (1384)، برنامه جامع درسی آموزش سلامت- جلد دوم، تهران، مهر راوش.

2) شفیعی، شیرین. (1386). مشارکت محوری و نقش آن در فعالیت بنگاههای اقتصادی تعاونی، وزارت تعاون - دفتر آموزش.

3) دماری، بهزاد و حاج نقی زاده، فاطمه، (1392)، اصول و فنون مشارکت در جامعه، تهران، نشر طب و جامعه.

4) مودست، نائومی و تامایوز، تری،(1386)، فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم آموزش و ارتقای سلامت. شمس، محسن و کریمی شاهنجرینی، اکرم، کبریا، تهران

5) فرمانفرمائیان، ستاره، مشارکت اجتماعی چیست؟، (1393)                          http://iraniansocialworkers.ir/forum/index.php

6) مریم، م، سلامت اجتماعی و قلمرو، (1393)،                  http://www.aftabir.com/articles/view/social/psychopathology

7 ) Rifkin S. (2009) Lessons from community participation in health programs: a review of the post Alma-Ata experiences. International Health, 1:31-36.

8) Zakus J. D, Lysack C. (1998) Revising community participation. Health Policy and Planning, 13:1-12.

9) محمدی شاهبلاغی، فرحناز و همکاران (1392). عوامل مرتبط با مشارکت اجتماعی در ارتقای سلامت. فصلنامة علمی پژوهشی رفاه اجتماعی، سال سیزدهم، شماره48.

در پایان این مقاله انتظار می رود که خوانندگان بتوانند:

- مفهوم ارتقای سلامت را بیان کنند.

- همکاری بین بخشی را تعریف نمایند.

- مشارکت اجتماعی را تعریف نمایند

- تعاریف کلیدی و مفاهیم پایه جلب حمایت را بیان کنند.

- سلامت اجتماعی و قلمرو آن را تعریف نمایند.

- رویکردهای مشارمت اجتماعی را تعریف نمایند.

حضرت علی علیه السلام: "مردمان پیشین تا آن زمان که با هم همدل بودند، در حال شکوفایی و پیشرفت بودند و به عزت و اقتدار دست یافتند، خلافت و وراثت در زمین را بدست آوردند و زمام دار جهان شدند."

واژه ی ارتقای سلامت متضمن مفاهیم گسترده ای است. این واژه هر اقدامی که برای بهبود سلامت رخ می دهد را در بر می گیرد. طبق تعریف WHO: ارتقای سلامت مفهومی است که افرادی که نیاز به تغییر در روش ها و شرایط زندگی برای


ارتقای سلامت را پذیرفته اند، حول خود متحد نماید. در هر حال برنامه جدید ارتقای سلامت به موارد مهم زیر اشاره دارد:

1- ارتقای سلامت فعالیتی بین بخشی است.

2- خدمات پزشکی و بهداشتی باید برای برآوردن نیازهای مشتریان به طور تعادلی و جامع سازمان داده شود.

3- اهمیت محیط فیزیکی و اجتماعی – اقتصادی در تعیین سلامت و بیماری بسیار زیاد است(1).

لذا همانگونه که از تعاریف حاصل می شود، ارتقای سلامت بر پایه های فعالیت بین بخشی و نیز اهمیت محیط اجتماعی و... استوار است. که در این مجال این دو مفهوم را بیشتر مورد بررسی قرار می دهیم.

همکاری بین بخشی

همکاری بین بخشی عبارت از رابطه شناخته شده ای بین قسمت های متفاوت بخش های مختلف اجتماع است که به منظور فعالیت بر روی یک موضوع معین جهت نیل به نتیجه یا نتایج بهداشتی میان مدت ایجاد شده است؛ به طوری که نتایج بهداشتی میان مدت حاصل از این طریق، موثرتر، کارآمدتر یا پایدارتر از آنی است که بتواند از عملکرد بخش سلامت به تنهایی حاصل شود.(1)

رضایت از مداخله ی اجتماعی، جنبه ای حیاتی از کیفیت زندگی است. شبکه های اجتماعی حمایت به نحو آشکاری، جنبه ای حیاتی از حفظ سلامت بوده و بنابراین یک حیطه استراتِیک برای ارتقای سلامت محسوب می شوند. (1)

مفهوم مشارکت چیست ؟

مشارکت بر این عقیده بنیادین استوار است که همه افراد حق دارند در مورد اموری که مربوط به خودشان است احساس مسئولیت نمایند؛ در باره آن فکر کنند؛ اندیشه  خود را بدون ترس بیان کنند و بر تصمیم هایی که بر زندگی آنها اثر می گذارد؛ دخالت داشته باشند. بنیادی ترین اندیشه زیر ساخت مشارکت پذیرش اصل برابری مردمان است. مردمان هر گاه در پیوند با یکدیگر از اهمیت و ارزش برابر برخوردار شوند آنگاه مشارکت میان آنان می تواند به"برخاستن و خیز برداشتن یاری دهد "و سود بهره مندیهای بسیار برای همه فراهم آورد . (2)

مشارکت در سلامت: درگیر شدن جامعه در توسعه سلامت فرآیندی است که به وسیله آن بین دولت و جوامع محلی در زمینه برنامه ریزی، اجرا و کاربرد فعالیت های سلامتی در جهت بهره گیری از خود اتکایی و کنترل اجتماعی افزایش یافته بر زیر ساخت و تکنولوژی مراقبت سلامت اولیه شراکت به وجود می آید.(3)

تعریف بانک جهانی از مشارکت: فرآیندی است که از رهگذر آن افراد ذی ربط بر ابتکارهای توسعه و تصمیم ها و منابعی که نقش تعیین کننده در آنها دارند تاثیر می گذارند(3).

مشارکت اجتماعی[1]: درگیر شدن افراد و گروه های اجتماعی در وقایع، برنامه ریزی، حمایت، توسعه اجتماعی، ارتقای سلامت و تصمیم گیری در برنامه های مختلف پیشگیری است. دعوت کردن از اجتماع و اجازه دادن با آنها برای مشارکت در یادگیری و تامین خدمات مربوط به مراقبت های سلامتی و پیامدهای سلامت و نیز طراحی پِژوهشی است. (4)

آدمیان در اجتماع با یکدیگر رفتار متقابل دارند. این کنش متقابل آدمیان با یکدیگر، رفتار اجتماعی نامیده می شود. جامعه شناسان با کاوش مفهوم رفتار اجتماعی به مفهومی بس مهم راه یافته اند به نام جهت گیری رفتار اجتماعی. جهت گیری رفتاری یک جامعه می تواند مثبت باشد یا منفی. آنگاه که جهت گیری رفتاری یک جامعه مثبت باشد، مسیر جامعه رو به کمال و تعالی خواهد بود و آنگاه که منفی باشد، جامعه رو به زوال و انحطاط خواهد رفت.  یکی از مولفه های بس مهم در جهت گیری مثبت رفتاری یک جامعه، در مفهوم مشارکت نهفته است. از اینروست که مفهوم مشارکت، بویژه از دهه هفتاد میلادی به بعد، به عنوان یک موضوع مهم و کلیدی جای خود را در علوم اجتماعی و سیاسی باز کرد و البته دامنه آن در فلسفه های سیاسی نیز تجلی یافت. این معنا، چنان فربه است که در بسیاری از مفاهیم اجتماعی دیگر چون همیاری، تعاون، هم اندیشی، همراهی، مددکاری اشتراک مساعی و...، سهمی از آن معنا را می توان یافت.  مشارکت می تواند دارای لایه های مختلفی باشد:

- مشارکت در تصمیم گیری ها

- مشارکت در تصمیم سازی ها

- مشارکت در عمل و اجرا

- مشارکت در سطح نظارت

در فرهنگ مشارکت، مشارکت چیزی بیشتر از سهیم بودن و سهم داشتن است، بلکه مشارکت، فعالیتی است ارادی که آدمی را به بازیگری فعال، آگاه، بیدار و زنده تبدیل می کند، نه فقط تماشاگری صرف (5)

همرهی شرط است اندر کارها تا رسد آسان به منزل بارها

ور نه جز رنج و زیان ناید پدید سازش ناسازگاران کس ندید

رشید یاسمی

جلب حمایت همه جانبه[2] یکی از رویکردها و یا استراتژی های کلیدی در برنامه ها و مداخلات ارتقای سلامت است. کارکنان بهداشتی که با مردم و گروه های هدف ارتباط برقرار می کنند و برای ایجاد شرایط و محیط های سالم و حمایت کننده سلامت تلاش دارند، باید خود را با دانش، مهارت و روش های برنامه ریزی طرح های جلب حمایت همه جانبه مجهز نمایند.(1)

جلب حمایت همه جانبه

در فرهنگ لغات به معنای دفاع کردن و حمایت از فرد، موضوع یا جنبشی خاص آمده است. آن را "کسب حمایت عمومی برای یک ایده، عمل یا باور" نیز معنا کرده اند. چند نمونه از تعاریفی که در منابع مختلف برای جلب حمایت همه جانبه آمده است، عبارتند از:

- هدایت سیاست عمومی به سوی پیشرفت زندگی افرادی که صدای ضعیف تر و قدرت کمتری دارند.

- تلاش برای تاثیرگذاری بر سیاست های عمومی جامعه با استفاده از اشکال مختلف ارتباطات ترغیب کننده که مخاطب آن افرادی هستند که مسوولیت راهنمایی یا کنترل رفتارهای سازمانی، اجتماعی و گاه فردی را برعهده دارند.

- فرآیندی که در آن افراد و سازمان ها تلاش می کنند تا بر تصمیم گیری های مرتبط با سیاست های عمومی تاثیر بگذارند.

جلب حمایت همه جانبه از سلامت[3]

- مجموعه ای از راهبردها، برنامه ها و فعالیت هایی می دانند که اجرا می شود تا سیاست ها در جهت منافع برنامه مورد نظر اصلاح گردد و تلاش آن برای تغییر در سیاست های عمومی مرتبط با سلامت است تا اهداف و منافع مورد نظر تامین گردد.

- استفاده از رویکردها، فرآیندها، دستورالعمل ها، منابع و راهکارهای اختصاصی از سوی گروه یا جمعیتی خاص، که برای ایجاد تغییر اجتماعی یا سازمانی و تاثیرگذاری بر سیاست عمومی یا خصوصی به کار گرفته می شود.

حمایت کنندگان سلامت[4]: توانایی آن را دارند که در موضوعات سلامت، دولت ها، سازمان ها و افراد جامعه را تحت تاثیر قرار دهند و زمینه را برای رفع مشکلات فراهم سازند. به همین دلیل در حوزه آموزش و ارتقای سلامت، جلب حمایت همه جانبه را یکی از الگوهای تغییر محیطی[5] به حساب می آورند. شناخت اصول و مفاهیم کلیدی این راهبرد و استفاده درست از آن در جهت اهداف نظام سلامت، در کنار اقدامات آموزشی و ارائه خدمات سلامت می تواند اثربخشی اقدمات ما را در این زمینه افزایش دهد.

ائتلاف[6]

به گروهی از سازمان هایی که با هم در راستای رسیدن به یک هدف مشترک کار می کنند اطلاق می شود. ائتلاف ها به کار و تلاش بیشتری نسبت به شبکه سازی نیاز دارند و نتایج آن ممکن است بزرگتر و مهمتر باشد. شکل گیری ائتلاف نباید جایگزین ایجاد شبکه باشد بلکه باید تکمیل کننده آن باشد.(1)

سلامت اجتماعی و قلمرو آن

مفهوم سلامت اجتماعی، مفهومی است که در کنار ابعاد جسمی و روانی سلامت مورد توجه قرار گرفته است، که جنبه اجتماعی آن را با محور قراردادن فرد مورد بررسی قرار می دهد.

بلوک و برسلو برای اولین بار در سال ۱۹۷۲ در پژوهشی به مفهوم سلامت اجتماعی می پردازند. آنها مفهوم سلامت اجتماعی را با "درجه عملکرد اعضاء جامعه" مترادف کرده و شاخص سلامت اجتماعی را ساختند. آنها تلاش کردند تا با طرح پرسش های گوناگون در ابعاد جسمی، روانی و اجتماعی سلامت فردی، به میزان فعالیت و عملکرد فرد در جامعه برسند. این مفهوم را چند سال بعد"دونالد" و همکارانش در سال ۱۹۷۸ مطرح کردند و استدلال آنها این بود که سلامت امری فراتر از گزارش علایم بیماری، میزان بیماری ها و قابلیت های کارکردی فرد است.

آنها معتقد بودند که رفاه و آسایش فردی امری متمایز از سلامت جسمی و روانی است. براساس برداشت آنان سلامت اجتماعی در حقیقت هم بخشی از ارکان وضع سلامت محسوب می شود و هم می تواند تابعی از آن باشد. سنجش محتوای سلامت اجتماعی از ابتدا از طریق تمرکز بر "فرد" و در رابطه با تعاملات میان فردی (ملاقات با دوستان) و مشارکت اجتماعی (عضویت در گروه ها) مورد سنجش قرار گرفت و در اندازه گیری آن ارکان عینی (مثلاً تعداد دوستان) و ذهنی (مانند کیفیت روابط دوستانه) هر دو در تعریف منظور شده بود. حوزه سلامت اجتماعی از سال های ۱۹۹۵ به بعد علاوه بر نگرش کلی و عامی که بر کیفیت سلامت در میان تمام افراد دارد، در کشورهای صنعتی گرایش خاصی را در دو بعد سلامت روانی و نیز سلامت اجتماعی آغاز کرده است.(6)

رﻳﻔﻜﻴﻦ ﺳﻪ روﻳﻜﺮد ﺑﺮای ﻣﺸﺎرﻛﺖ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ در ارﺗﻘﺎی ﺳﻼﻣﺖ ﻗﺎﻳـﻞ اﺳـﺖ :

روﻳﻜـﺮد ﻃﺒﻲ[7] ﻛﻪ ﻃﻲ آن ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ رﻳﺰان ﺑﻪ ﺳﻼﻣﺖ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻋﺪم وﺟﻮد ﺑﻴﻤﺎری ﻣﻲ ﻧﮕﺮﻧﺪ و ﻣـﺸﺎرﻛﺖ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻌﻨﺎﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺮدم ﻫﺮﭼﻪ را ﻛﻪ اﻓﺮاد ﺣﺮفه ای در ﺣﻮزه ﺳﻼﻣﺖ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﺑﺎﻳﺪ اﺟـﺮا ﻛﻨﻨﺪ. ﺑﻪ واﻗﻊ اﻳﻦ ﻧﮕﺮش ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ ﺑﻪ ﺟﻨﺒﺶ درآوردن ﺟﺎﻣﻌﻪ اﺳـﺖ

روﻳﻜـﺮد دوم روﻳﻜـﺮد اراﺋﻪ ﺧﺪﻣﺎت ﺑﻬﺪاﺷﺘﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻃﻲ آن ﺳﻼﻣﺘﻲ، داﺷﺘﻦ رﻓﺎه ﻛﺎﻣﻞ ﺟﺴﻤﻲ و رواﻧﻲ ﻗﻠﻤـﺪاد ﻣﻲﺷﻮد و ﻣﺸﺎرﻛﺖ ﺑﻪ ﻋﺮﺿﻪ زﻣﺎن و اﻣﻜﺎﻧﺎت ﻣﺎدی و ﭘـﻮل از ﺳـﻮی ﻣـﺮدم ﺑـﻪ ﻧﻈـﺎم ﻫـﺎی ﺳﻼﻣﺖ ﻣﻮﺟﻮد در ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼق ﻣﻲ ﺷﻮد. در واﻗﻊ ﻣﺸﺎرﻛﺖ در اﻳﻦ ﻋﺮﺻﻪ ﻧﻮﻋﻲ ﻫﻤﻜـﺎری و ﺗﻌﺎون[8] اﺳﺖ.

در روﻳﻜﺮد ﺳﻮم ﻳﻌﻨﻲ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ، ﺳﻼﻣﺖ ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﻪ ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ ﺑﺮای اﻧـﺴﺎن دﻳﺪه ﻣﻲﺷﻮد و ﻃﻲ آن ﻣﺸﺎرﻛﺖ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ ﻃﺮاﺣﻲ و ﻣﺪﻳﺮﻳﺖ ﺧـﺪﻣﺎت ﺑﻬﺪاﺷﺘﻲ ﺑـﻪ وﺳـﻴﻠﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﻮده و اﻓﺮاد ﺣﺮﻓﻪ ای ﻣﻨـﺎﺑﻊ و ﺗـﺴﻬﻴﻞﻛﻨﻨـﺪه ﻣﺤـﺴﻮب ﻣـﻲ ﺷـﻮﻧﺪ(7)

داﻧﺸﻤﻨﺪان ﻋﻠﻮم ﺑﻬﺪاﺷﺘﻲ ﻣﻌﺘﻘﺪﻧﺪ ﻣﺸﺎرﻛﺖ در اﻣـﺮ ﺳـﻼﻣﺖ، ﺑﺨـﺸﻲ از اﻗﺘـﺪار ﺳﻴﺎﺳـﻲ- اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﺑﻮده و ﺗﻮاﻧﻤﻨﺪﺳﺎزی اﻓﺮاد ﻧﻴـﺰ ﻳـﻚ ﻣـﺴﺎﻟﻪ اﻧـﺴﺎﻧﻲ، ﺳﻴﺎﺳـﻲ و اﺟﺘﻤـﺎﻋﻲ اﺳـﺖ (ﭘﻮراﺳﻼﻣﻲ،1382). در ﺣﻮزه ﺳﻼﻣﺖ، ﻣﺸﺎرﻛﺖ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻫﻤﻮاره ﺑﺎ ﺑﺤﺚ و ﻧﻘﺪ در ﻣـﻮرد ﺗﻮاﻧﻤﻨﺪﺳﺎزی ﻫﻤﺮاه ﺑﻮده اﺳﺖ. ﺗﻮاﻧﻤﻨﺪﺳﺎزی و ارﺗﻘﺎی ﺳﻼﻣﺖ ﺑﺮ راﻫﺒﺮدﻫﺎﻳﻲ ﺗﺄﻛﻴﺪ دارﻧـﺪ ﻛﻪ ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻣﻬﺎرتﻫﺎی ﺗﺤﺮک اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ. ﺟﻮﻫﺮه اﻳـﻦ ﻣﻬـﺎرت ﻫـﺎ ﻧﻴـﺰ ﺑـﺮ اﺧﺘﻴﺎر و ﺗﻀﺎد اﺳﺘﻮار اﺳﺖ. درﺣﺎﻟﻲﻛﻪ اﺳﺎس ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﺮ ﻫﻤﻜﺎری و ﺗﻌﺎون و ارﺗﺒﺎط اﺳـﺘﻮار ﻣﻲ ﺑﺎﺷﺪ. ﺑﻨﺎﺑﺮ اﻳﻦ ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ ﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺟﺮات ﻣﻨﺪی و ﺧﻮد ﺗﻌﻴﻴﻨﻲ واﺑـﺴﺘﻪ اﻧـﺪ ﻣﺎﻧﻨـﺪ ارﺗﻘـﺎی ﺳﻼﻣﺖ و ﺗﻮاﻧﻤﻨﺪﺳﺎزی؛ در ﻧﻘﻄﻪ ﻣﻘﺎﺑﻞ اﺳﺘﺮاﺗﮋی، ﻫـﺎی دﻳﻜﺘـﻪ ﺷـﺪه واﺣـﺪ و ﺗﻤﺮﻛﺰﮔـﺮای دوﻟﺘﻲ ﻗﺮار ﻣﻲ ﮔﻴﺮﻧﺪ. این ﻣﺴﺌﻠﻪ ﻣﻮﺟﺐ ﺑﺮوز ﻣﺸﻜﻞ ﺑﺮای اﻓﺮادی می ﺷﻮد ﻛﻪ ﺑﺮاﺳﺎس ﻣﺜﻠﺚ ﺗﻮاﻧﻤﻨﺪﺳﺎزی، ﻣﺸﺎرﻛﺖ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ و ارﺗﻘﺎی ﺳﻼﻣﺖ در ﺳﺎﺧﺘﺎر ﻫﺎی ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻣﺘﻤﺮﻛـﺰ از ﺑـﺎﻻ ﺑﻪ ﭘﺎﻳﻴﻦ ﺗﻼش می کنند(8).

خلاصه

همکاری بین بخشی عبارت است از یک رابطه شناخته شده بین قسمت های متفاوت بخش های مختلف اجتماع که به منظور فعالیت بر روی یک موضوع معین برای نیل به نتیجه بهداشتی یا نتایج بهداشتی ایجاد شده است. برنامه ریزی برای مشارکت مردم در خصوص اهداف فوق با درگیر کردن سایر بخش ها، تعیین اهداف و ارزشیابی برنامه های مشارکت جامعه میسر می گردد.(1)

شواهد حکایت از ماهیت پیچیده مشارکت اجتماعی دارد و موید این است که عوامل گوناگونی بر مشارکت مؤثر هستند. نکته ای که از این مهم می توان نتیجه گرفت آن است که به نظر مشارکت اجتماعی مفهومی کاملاً انحصاری در هر جامعه می باشد لذا شناخت آن مستلزم انجام مطالعات مبتنی بر ساختار های هر جامعه به شکل کاملاً اختصاصی است(9) .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



[1] Community participation

[2] Advocacy

[3] Health Advocacy

[4] Health Advocates

[5] Environmental Change Models

[6] Coalishen

[7] Medical approach

[8] Collaboration

[ ۱۳٩٤/۱/۱۸ ] [ ٦:٥٢ ‎ق.ظ ] [ حسینعلی ستوده ]

[ نظرات () ]