فصلنامه افق طلائی سلامت

معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی زابل

نیازهای تغذیه ای کودکان و نوجوانان سنین مدرسه

نیازهای تغذیه ای کودکان و نوجوانان سنین مدرسه

تهیه وتنظیم : روح الله دهمرده کارشناس معاونت بهداشتی

منبع : راهنمای آموزش تغذیه در دوران های مختلف زندگی ، خانم دکتر فروزان صالحی

توسعه و رشد کشورها بیش از هر چیز به نیروی انسانی ماهر و توانمند وابسته است. نسلی که بتواند دانش فنی منطبق با زمان و مکان را ابداع کند. نسلی که توانمندی کار فکری و بدنی را داشته باشد. نیروی کار سالم و ماهر از مزرعه و معدن و کارخانه تا حضور در صحنه های علمی و دانشگاه ها ضامن بقا و


توسعه هر کشور است. دانش آموزان در سنینی هستند که که دوران خردسالی را گذرانده اند و از نظر وضعیت تغذیه ای یکی از مهمترین دوران زندگی خود را پشت سر گذاشته اند. دوران جنینی و سال های اول تولد مهمترین دوران رشد یک کودک است و رسیدن مواد مغذی اعم از پروتئین، انرژی و ریز مغذی ها نقش بسیار مهم و اساسی در رشد او تا قبل از مدرسه داشته است. عوارض بعضی از این کمبودها اگر کودک با آن روبرو شده باشد در سنین مدرسه غیرقابل جبران است.

عمده ترین مشکلات تغذیه ای در این گروه سنی سوء تغذیه ناشی از کمی دریافت پروتئین و انرژی، کمبود ید، کمبود روی، کمبود آهن و کم خونی ناشی از آن می باشد.

سایر کمبود ها شامل کمبود ویتامین های گروه B به ویژه ویتامین B2  و ویتامین D نیز در کودکان گزارش شده است. بعضی از این کمبودها به دلیل فقر مواد مغذی در غذاهای منطقه گروه های سنی را درگیر می کند ولی کودکان به دلیل افزایش نیاز در دوران رشد بیشتر در معرض خطر قرار می گیرند. افزایش نیاز در این دوران قابل توجه است و خصوصا کودکان در جهش های رشد نیاز بیشتری به مواد مغذی و ریز مغذی هایی همچون ید، آهن و روی دارند. کودکان دراین گروه سنی لازم است از کلیه مواد غذایی به شکل متنوع و متعادل استفاده نمایند.

مهمترین نیازهای تغذیه ای این گروه سنی به شرح زیر است:

1- انرژی: در دوران دبستان رشد کودکان به صورت نسبتاً یکنواخت ادامه دارد و سال های آخر دبستان مقارن با شروع جهش رشد به ویژه در دختران است. تامین انرژی مورد نیاز در این سال ها بسیار ضروری است. میزان انرژی مورد نیاز کودکان مدرسه ای، به دلیل تفاوت در اندازه بدن، میزان تحرک و سرعت رشد آنها متفاوت است و هر چه میزان تحرک و فعالیت بدنی دانش آموز بیشتر باشد طبعاً به انرژی بیشتری نیاز دارد، کربوهیدرات ها و چربی ها منابع تامین کننده انرژی در تمام سنین از جمله سنین مدرسه هستند. در صورتی که انرژی مورد نیاز از این منابع تامین نشود، پروتئین مصرفی که باید صرف رشد و ترمیم بافت های بدن شود صرف تولید انرژی می شود و نهایتاً رشد کودک مختل می شود.

توصیه هایی برای تامین انرژی: در وعده های اصلی غذایی از مواد غذایی گروه نان و غلات (تامین کننده کربوهیدرات) و چربی هایغیراشباع که مهمترین منابع تامین انرژی هستند استفاده شود.

2- پروتئین: پروتئین برای ساخت سلول ها و بافت ها و نگهداری و ترمیم آن ها مورد نیاز است. برای افزایش ارزش غذایی بهتر است پروتئین های حیوانی و گیاهی به همراه یکدیگر مصرف شود. مانند ترکیب نان و تخم مرغ، نان و شیر، شیر برنج، ماکارونی با پنیر، نان و پنیر، نان و ماست همچنین می توان دو نوع پروتئین گیاهی را با هم مصرف کرد مثل عدس پلو، لوبیا پلو، عدسی با نان و لوبیا با نان.

توصیه هایی برای تامین پروتئین: در میان وعده ها از موادی استفاده شود که بخشی از پروتئین مورد نیاز کودک را تامین کند مانند نان و تخم مرغ، ساندویج مرغ، کتلت، انواع کوکوها (کوکوی سیب زمینی، کوکوی سبزی) و شیر و کیک.

3- ویتامین ها و املاح: ریزمغذی ها در واکنش های متابولیک نقش حیاتی دارند و لازم است از طریق برنامه غذایی روزانه به بدن برسند. نیاز به ویتامین ها و املاح اغلب متناسب با انرژی دریافتی و یا سایر مواد مغذی است. برخی از ویتامین ها و املاح در دوران رشد نقش اساسی دارند و کمبود آنها موجب اختلال رشد کودکان        می شود. شایع ترین کمبود ویتامین ها در این سنین کمبود ویتامین هایA  و D و شایعترین کمبود املاح کمبود ید، آهن، کلسیم و روی می باشد.

ویتامینA : به علت نقش ویتامین A در رشد، مقاومت بدن در مقابل بیماری ها و حفظ قدرت بینایی، توجه به دریافت کافی آن

در برنامه غذایی کودکان سنین مدرسه حائز اهمیت است.

توصیه هایی برای تامین ویتامینA : کاروتنوئیدها به ویژه بتا کاروتن که پیش ساز ویتامین A هستند در انواع سبزی های سبز و زرد(اسفناج، هویج و کدو حلوایی) و انواع میوه های زرد و نارنجی (طالبی، انبه، زردآلو، آلو، هلو، موز، خرمالو و...) وجود دارند. توصیه می شود در میان وعده های دانش آموزان از میوه ها و سبزی های حاوی ویتامین A استفاده شود. مصرف منابع حیوانی ویتامین A مثل شیر و لبنیات، جگر، کره و زرده تخم مرغ نیز در کودکان این سنین باید تشویق شود.

ویتامینD : این ویتامین در جذب و متابولیسم کلسیم نقش حیاتی دارد. کمبود ویتامین D در دانش آموزان، به علت اختلال در جذب کلسیم، می تواند رشد استخوانی آنها را مختلکند. مهمترین منبع تامین ویتامین D نور مستقیم خورشید است.

توصیه هایی برای تامین ویتامینD: تشویق دانش آموزان به ورزش و بازی در فضای باز و در معرض نور خورشید موجب می شود ویتامین D مورد نیاز در بدن آنها سنتز شده و از اختلال های ناشی از کمبود ویتامین D و کلسیم جلوگیری شود.

ید: ید ماده اصلی در ساختمان هورمون های تیروئید است که تنظیم متابولیسم مواد در بدن را برعهده دارد. نیاز به ید در دوران رشد (کودکی، سنین مدرسه و بلوغ) حیاتی است. کمبود ید در دوران جنینی موجب ناهنجاری های مادرزادی مانند ناشنوایی، لالی، عقب ماندگی مغزی و جسمی می شود. کمبود خفیف ید می تواند موجب کاهش بهره هوشی و قدرت یادگیری کودکان شود. بهترین راه پیشگیری از کمبود ید، مصرف نمک یددار تصفیه شده است. باید توجه داشت نمک باید کم مصرف شود ولی همان مقدار کم باید از نوع یددار و تصفیه شده باشد.

آهن: نیاز به آهن در دوران رشد افزایش می یابد. آهن مورد نیاز روزانه یک کودک10ساله برای تامین ذخایر و متابولیسم بدن، به اندازه نیاز یک مرد بالغ است. در صورتی که منبع عمده آهن دریافتی روزانه غذاهای گیاهی باشد باید به دریافت کافی ویتامین Cبه عنوان افزایش دهنده جذب آهن توجه شود. انواع میوه های تازه به خصوص مرکبات، سبزی های تازه(مثل سبزی خوردن) فلفل سبز دلمه ای، کلم و گل کلم از منابع ویتامین C می باشند. مصرف سالاد به همراه غذا و مصرف میوه یا آب میوه پس از غذا جذب آهن غذا را افزایش می دهد.

کلسیم: کلسیم علاوه بر تاثیر مستقیم بر استحکام دندان ها و استخوان ها برای رشد استخوان های جدید نیز ضروری است. برای حفظ تراکم طبیعی استخوان ها و جلوگیری از پوکی استخوان در میانسالی و سالمندی لازم است در سنین مدرسه و بلوغ، مقدار کافی کلسیم، از برنامه غذایی روزانه دریافت شود. مهمترین منبع تامین کلسیم، شیر و فرآورده های آن مثل ماست، پنیر و کشک می باشد. بنابراین، کودکان و دانش آموزانی که از این مواد به مقدار کافی استفاده نمی کنند در معرض خطر کمبود کلسیم قرار دارند. به خصوص اگر وجود عادات بد غذایی از جمله نوشیدن نوشابه های گازدار نیز به آن افزوده شود. نوشابه های گازدار به دلیل وجود فسفر زیاد در جذب کلسیم اختلال ایجاد می کنند. میان وعده هایی که بخشی از کلسیم مورد نیاز کودکان را تامین می کنند عبارتند از نان و پنیر، شیر، ماست میوه ای، بستنی و ... .

روی: روی در ساختن پروتئین نقش مهمی داشته و به همین دلیل در دوران کودکی و بلوغ که سرعت رشد افزایش می یابد، نیاز به پروتئین ها و روی نیز بالا می رود بنابراین باید در برنامه غذایی روزانه کودکان و نوجوانان منابع غذایی حاوی روی مانند جگر، ماهی، حبوبات، گوشت، تخم مرغ و مغزها گنجانده شود. کمبود روی سبب کاهش سرعت رشد، کاهش ایمنی و مقاومت در برابر بیماری ها و تاخیر در بهبود زخم ها می شود.

توجه: بسیاری از بیماری های دوران بزرگسالی مانند بیماری های قلبی - عروقی، افزایش فشار خون، بعضی از سرطان ها، افزایش چربی خون و دیابت به نحوه تغذیه مرتبط است و چون عادات غذایی از دوران کودکی شکل می گیرد بنابراین اصلاح عادات غذایی این دوران می تواند از بروز این بیماری ها در بزرگسالی پیشگیری کند. تشویق کودکان در این سنین به مصرف سبزی ها و میوه ها، شیر و مواد لبنی کم چرب، محدود کردنمصرف فست فودها و غذاهای چرب، محدود کردن مصرف شیرینی و شکلات در پیشگیری از بیماری های غیرواگیر مرتبط با تغذیه در بزرگسالی حائز اهمیت است.

اهمیت صرف صبحانه

مطالعات دهه اخیر نشان داده است که تغذیه صحیح در قدرت یادگیری کودکان موثر است و نخوردن صبحانه می تواند اثرات منفی بر یادگیری آنها داشته باشد. در شرایط ناشتایی کوتاه مدت، مکانیسم هموستاتیک، گلوکز خون را در سطح ثابت نگه می دارد که بر عملکرد طبیعی مغز لطمه ای وارد نشود. اگر مدت زمان ناشتایی طولانی تر باشد، نگهداری قند خون در سطحی که مغز قادر به فعالیت طبیعی خود باشد مختل شده و یادگیری و تمرکز حواس کمتر می شود. مطالعات مختلف نشان می دهد افزایش نسبی قند خون موجب بهبود عملکرد مغز و یادگیری کودکان سنین مدرسه  می شود.

نکته: برای اینکه کودکان سنین مدرسه اشتهای کافی برای خوردن صبحانه داشته باشند توجه به نکات زیر ضروری است:

1- شام در ساعات ابتدای شب صرف شود و حتی الامکان کودکان شب در ساعت معین و ترجیحاً زود بخوابند.

2- صبح زودتر بیدار شده پس از شستن دست و صورت، کمی نرمش نمایند تا برای صرف صبحانه اشتها پیدا کنند.

3- والدین صبحانه را به عنوان یک وعده غذایی مهم تلقی کنند و همگی به دور یک سفره به صرف صبحانه بپردازند تا تشویقی برای کودکان باشند.

میان وعده ها

کودکان سنین مدرسه علاوه بر سه وعده غذای اصلی به دو میان وعده در صبح و عصر نیاز دارند. در این سنین، کودکان باید هر4 تا 6 ساعت برای نگهداشتن غلظت قند خون در حد طبیعی، غذا بخورند تا فعالیت سیستم عصبی و عملکرد مغز در حد مطلوب باقی بماند. در این سنین، کبد که وظیفه ذخیره سازی گلوکز به صورت گلیکوژن و آزادسازی آن به خون در مواقع ضروری را به عهده دارد، تنها برای حدود 4 ساعت می تواندگلیکوژن ذخیره کند. بنابراین، کودکان به خوردن غذا در وعده های بیشتری نیاز دارند و باید در روز دو میان وعده مصرف کنند.

نمونه هایی از میان وعده های مغذی عبارتند از:

- میوه های خشک شامل انجیر، توت خشک، برگه هلو و ...

- انواع مغزها شامل بادام، پسته، گردو، فندق و ...

- انواع میوه ها شامل سیب، پرتقال، نارنگی، هلو، زردآلود، انگور، لیمو شیرین و...

- سبزی ها شامل هویج، کاهو، خیار

- انواع لقمه های خانگی مثل نان و پنیر و گردو، نان و تخم مرغ، نان و پنیر و خیار، نان و پنیر و گوجه فرنگی، نان و پنیر و سبزی، انواع کوکو و کتلت، نان و حلوا شکری، نان و پنیر و خرما

- شیر و فرآورده های آن

رفتار های تغذیه ای نامطلوب در کودکان سنین مدرسه و توصیه های کاربردی برای اصلاح آن:

1- خودداری از مصرف گوشت: برخی از کودکان سنین مدرسه از خوردن گوشت امتناع می ورزند در حالی که مصرف گوشت به

عنوان منبع عمده پروتئین با کیفیت خوب، آهن و روی حائز اهمیت است. لازم است به مادران توصیه شود در غذاهایی که مورد

علاقه کودک است از گوشت چرخ شده استفاده کنند مانند ماکارونی، املت گوشت، کتلت، همبرگر و کباب که در منزل تهیه شود.

2- خودداری از مصرف گروه شیر و لبنیات: میزان نیاز به گروه شیر و لبنیات در سنین مدرسه 3-2 واحد می باشد. اگر دانش آموز علاقه ای به خوردن شیر ساده ندارد می توان شیر طعم دار را به او توصیه کرد. مثلاً مقدار کمی پودر کاکائو (در حد یک قاشق مرباخوری در یک لیوان شیر) و یا عسل به شیر اضافه نمود تا طعم آن تغییر کند. مقدار زیاد کاکائو به علت داشتن اگزالات از جذب کلسیم شیر جلوگیری می کند. می توان شیر را در قالب غذاهایی مثل فرنی، شیر برنج، سوپ و ... به کودکان داد و یا از فرآورده های شیر مانند ماست، پنیر و کشک در وعده صبحانه، ناهار و شام یا بستنی در میان وعده استفاده نمود. افراط بیش از حد در خوردن شیر نیز به این دلیل که جایگزین سایر غذاهای اصلی می شود، کودک را در معرض خطر کمبود های تغذیه ای به خصوص کمبود آهن قرار می دهد.

3- خودداری از مصرف سبزی ها: معمولاً کودکان در این سنین تمایلی به مصرف سبزی های تازه ندارند. به مادران توصیه کنیدکه سبزی های خام مثل هویج، گوجه فرنگی، کاهو، گل کلم و سبزی های پخته مثل چغندر پخته (لبو) نخود فرنگی، لوبیا سبز، کدو حلوایی را به عنوان میان وعده به کودکان بدهند.

 افراط در مصرف شکلات و شیرینی: مصرف بی رویه شکلات و شیرینی موجب بی اشتهایی و سیری کاذب در کودکان شده، آنها را از مصرف وعده های اصلی غذایی باز می دارد در نتیجه موجب اختلال رشد آنها خواهد شد. به والدین توصیه کنید حداقل، در منزل از نگهداشتن شکلات و شیرینی خودداری کنند و به این ترتیب، دسترسی دائمی کودکان به این خوراکی ها راکاهش دهند. از دادن شکلات و شیرینی به عنوان جایزه خودداری کنند و با تنظیم یک برنامه منظم، تعداد شکلات و شیرینی که دانش آموز در طول روز مصرف می کند را کنترل نمایند. برای جلوگیری از خراب شدن دندان ها باید به کودکان آموزش داد که پس از خوردن مواد قندی و شیرینی به ویژه شکلات ها و آب نبات هایی که به سطح دندان می چسبند، دهان و دندان های خود را با آب و حتی الامکان مسواک شستشو دهند.

مصرف بی رویه تنقلات غذایی کم ارزش: متاسفانه برخی از تنقلات تجاری مثل انواع پفک و چیپس به طور بی رویه توسط کودکان و دانش آموزان مصرف می شود. خوردن پفک به خصوص قبل از وعده های غذایی به دلیل ایجاد سیری کاذب کودکان را از خوردن وعده های اصلی که باید مواد مغذی مورد نیاز برای رشد را تامین کند باز می دارد. از سوی دیگر نمک زیاد این مواد، ذائقه کودک را به خوردن غذاهای شور عادت می دهد. انواع چیپس ها علاوه بر شور بودن، به دلیل چربی زیادی که دارند موجب چاقی بی رویه کودکان می شوند. مطالعات متعددی رابطه بین خوردن مواد شور در کودکی و افزایش فشار خون در دوران بزرگسالی را به اثبات رسانده است. نوشیدن بی رویه نوشابه های گازدار نیز علاوه بر ایجاد سیری کاذب، موجب اختلال در جذب مواد مغذی مانند کلسیم می شود.به والدین توصیه کنید که کودکان را به مصرف تنقلات سنتی مثل نخودچی و کشمش، گردو، بادام، پسته، گندم برشته، برنجک، عدس برشته شده، توت خشک، انجیر خشک و برگه ها تشویق کنند و همچنین به جای نوشابه های گازدار از دوغ استفاده کنند.

 

[ ۱۳٩٤/۸/٥ ] [ ٦:٥۳ ‎ب.ظ ] [ حسینعلی ستوده ]

[ نظرات () ]