فصلنامه افق طلائی سلامت

معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی زابل

بهداشت آب در بروز بلایا

بهداشت آب در بروز بلایا

منابع :

* برنامه ملی عملیات پاسخ بهداشت عمومی در بلایا و فوریتها – زمستان 1390 مولفین : دکتر اردلان – دکتر محمد مهدی گویا  - دکتر کاظم ندافی و ......

*راهنمای مدیریت بهداشت محیط در بلایا و شرایط اضطرار تدوین شده توسط مرکز سلامت محیط و کار      * سایت بهداشت محیط کشور www.environmentalhealth.ir

مقدمه :

آب یکی از مهمترین عوامل اصلی است که در بلایا باید بیشتر مورد توجه قرار گیرد زیرا به علت کمبود امکانات و نامناسب بودن منابع تامین و توزیع به سرعت آلوده شده و در صورت عدم کنترل موجب انتشار بیماری های روده ای و همه گیری در بین آسیب دیدگان     می شود لذا حصول اطمینان از وجود کلر باقیمانده در حد مجاز و فقدان آلودگی آب، سلامت مصرف کننده را


 تضمین می کند.

مشکلاتی ناشی از کمبود ویا آلودگی آب در بحران:          
ازعمده ترین مشکلاتی که در بحرانها بوی‍ژه در زلزله گریبانگیر مردم وآسیب دیدگان می شود مشکلات مربوط به آب است. این مشکل چه در هنگام حادثه چه بعداز حادثه همواره سلامت مردم را تهدید کرده ودر صورت بی توجهی یا کم توجهی در تأمین ونظارت برآن بر شدت بحران افزوده خواهد شد. بررسی کیفیت آب آشامیدنی در شرایط عادی همواره با دقت و حساسیت خاصی باید صورت گیرد، چرا که با هر لحظه غفلت احتمال ورود فاضلاب یا سایرعوامل آلوده کننده محیطی به داخل شبکه ها ومنابع آبی وجود داشته وزمینه برای افزایش بیماریها فراهم خواهد شد، به همین دلیل وضعیت شرایط بحرانی وفقدان آب از یک طرف و آلودگی منابع آبی از طرف دیگر شدت حوادث را مضاعف می نماید.    
تخریب منابع آبی از قبیل چشمه ها، چاهها، قنوات وشکستن مخازن زمینی وهوایی ونیز تخریب منابع آب آشامیدنی ،لوله های فاضلاب ، تأسیسات وتلمبه خانه ها همراه با قطع برق از دلائل اصلی قطع آب یا آلودگی آبها در شرایط بحران می باشند. کمبود آب باعث می شود تا آسیب دیدگان به آبهای آلوده روی آورده وبرای ادامه حیات هرگونه آبی را مصرف نمایند حتی تأمین آب از تانکرهای سیار ویا نصب تانکرهای ثابت در نقاط آسیب دیده ویا محلهای موقت اسکان آسیب دیدگان بدلیل عدم حفاظت های لازم از زمان برداشت تا مصرف، نیاز به نظارت خاصی داشته وکنترل لحظه به لحظه ای را طلب می نماید.
اهمیت آب در زندگی موجودات زنده امروزه برهمه روشن است انسان بدون وجود آب تا یک هفته قادر به ادامه حیات نیست اجتماعات اولیه بشر همواره در اطراف منابع آبی تشکیل شده و این مایع حیات منشاء پیدایش همه موجودات است.       
کمبود آب باعث می شود تامصرف آبهای آلوده افزایش یافته که از نتایج استفاده اینگونه آبها پیدایش بسیاری از بیماریهای روده ای ، انگلی از جمله اسهال و استفراغ می باشد.   
نکاتی را که باید در جهت آب سالم بدانیم:          
آب سالم و پاکیزه :

آب سالم آبی است که برای مصرف کننده حتی اگر به مدت طولانی آشامیده شود خطری نداشته باشد آب ممکن است سالم باشد اما اگر دارای طعم یا ظاهر نامطبوع باشد ممکن است مصرف کننده را به سوی آبهای دیگر یا کمتر سالم براند. از این رو آب آشامیدنی نه تنها باید کاملا" سالم باشد بلکه باید پاکیزه یعنی مورد پسند مصرف کننده هم باشد چنین آبی را می توان (پذیرفتنی یا نوشیدنی) نامید.        
آب سالم آبی است که:       
1- بدون عوامل زنده بیماری زا باشد.     
2- بدون مواد شیمیایی زیان آور باشد.   
3- طعم مطبوع داشته باشد.   
4- قابل استفاده برای مصارف خانگی باشد.          
آبی را آلوده می نامند که دارای عوامل بیماری زای عفونی یا انگلی، ضایعات ومواد شیمیایی سمی باشد.  
ترتیب اولویت بندی آب در شرایط اضطرار عبارتند از:      
1- شبکه آبرسانی شهری      
2- چشمه ها وچاهها           
3- آبهای سطحی   
نیاز به آب از نظر کمی وکیفی              
مانند هر جمعیتی مردم جابجا شده نیاز به دسترسی آب با کیفیت خوب وبه مقدار کافی دارند این نیاز در مورد اردوگاهها وجایی که تراکم جمعیت در آنها بالا بوده وخطر اپیدمی بیماریهای منتقله توسط آب زیاد است بیشتر می باشد.          
آب از لحاظ کمیت: در واقع مهمترین اصل، زنده ماندن مردم است. بنابراین باید حداقل آب مورد نیاز برای این منظور تأمین شود میزان آب مورد نیاز برای ادامه حیات 15 تا 20 لیتر برای هر فرد در شبانه روز است ولی درمواقع بروز بحران جیره بندی روزی 4 تا 5 لیتر برای هر نفر نیز کافی خواهد بود. لذا رعایت این نکته ضروریست که در این شرایط از حداقل آب بیشترین استفاده به عمل آید و تا حد ممکن از ریخت و پاش و هدر رفت آن جلوگیری شود.            
آب از لحاظ کیفیت: از نظر کیفیت آب مصرفی باید برای سلامتی   بی خطر بوده و دارای ظاهر وطعم مورد قبول مردم باشد.           
روش های ساده تصفیه آب سالم در شرایط بحران :           
اگرچه سالم بودن آب یکی ازشرایط بسیارمهم در انتخاب منبع تأمین آب است ولی در شرایط اضطراری از منابعی که احتمال آلودگی آنها نیز وجود دارد هم استفاده می شود. البته با انجام روشهای ساده تصفیه این امر امکان پذیر خواهد شد.

1- نگهداری و رسوب دهی: 
نگهداری ساده ترین روش بهبود آب می باشد معمولا" عوامل بیماریزای خاص بیش از چند روز نمی توانند به زیست خود ادامه دهند ولی برای این کار مخازن زیادی مورد نیاز است. براثر رسوبدهی مواد معلق به همراه عوامل بیماریزای موجود در آب ته نشین می شوند باید به این نکته توجه شود که ظروف نگهداری آب باید کاملا" تمیز بوده ودرب آن بسته باشد تا از ورود آلودگی وحشرات به داخل آن جلوگیری شود در غیر این صورت می تواند محلی مناسب برای پرورش عوامل بیماریزا باشد.        
2- جوشاندن :     
حرارت یکی از روش های اولیه گندزدایی آب های  مشروب بوده است این روش در اردوگاه ها یا مواقعی که در سیستم توزیع آب اشکالی پیش بیاید روش مناسبی برای گندزدایی مقادیر کم آب می باشد برای این منظور آب را به مدت 5 تا 20 دقیقه می جوشانند.

نکته قابل توجه این است که جوشاندن آب باید شدید باشد. اگر آرام و به مدت کوتاهی صورت گیرد چاره ساز نخواهد بود. ضمنا" شرایط نگهداری نباید به گونه ای باشد که موجب آلودگی مجدد آن شود.

3- کلرزدن به آب :               
3-1) کوزه گذاری:

کوزه گذاری بهترین راه گندزدایی چاه های آب بوده و به راحتی انجام می گیرد برای این کار ابتدا یک کوزه معمولی را که معادل 15- 12 لیتر آب گنجایش دارد تهیه کرد در سطح خارجی کوزه روزنه هایی ایجاد کرده و مقدار 25 تا 35 گرم از پودر پرکلرین 75 درصد را برداشته و در یک سطل پلاستیکی محتوی آب گرم حل می نمائیم. سپس محلول حاصله را وارد کوزه کرده و مابقی آن را تا دهانه کوزه از آب پر می کنیم دهانه کوزه را محکم می بندیم. کوزه فوق را باید با طناب مناسب در عمق یک متری ازسطح آب آویزان نمائیم این کوزه قادر است آب چاهی را که روزانه معادل 1200 لیتر آب از آن برداشت    می شود به مدت یک هفته ضدعفونی نماید. نوع  دیگری از کوزه گذاری وجود دارد که در آب های با حجم بیشتر می توان استفاده نمود در این روش کوزه ای را با شرایط بالا تهیه کرده و در دو طرف آن دو سوراخ با قطر 6 میلیمتر ایجاد می نمائیم سپس 75 گرم از پودر پرکلرین 75 درصد را با 3 لیتر ماسه شسته و خشک شده مخلوط نموده و درون کوزه می ریزیم بقیه مراحل کار مانند کوزه قبلی       می باشد از این قبیل کوزه ها می توان جهت گندزدایی آبهای جاری مانند قنات وچشمه و چاه های عمومی که میزان برداشت بیشتری دارند استفاده نمود.      
2-3) استفاده از کلر مادر:  
تهیه محلول کلر مادر جهت سالم سازی آب آشامیدنی در شرایط اضطراری و عدم دسترسی به آب آشامیدنی سالم به شرح زیر می باشد:
- یک قاشق غذا خوری یا سه قاشق مربا خوری پودر هیپوکلریت کلسیم (پودر کلر) 75 درصد را با یک لیتر آب مخلوط کرده و بهم بزنید. محلول بدست آمده محلول یک درصد کلر یا کلر مادر است که باید در ظروف در بسته و مات (شیشه های مات ) دور از نور نگهداری شوند. برای ضد عفونی یک لیتر آب آشامیدنی باید هفت قطره از محلول کلر مادر را توسط قطره چکان وارد آب مورد نظر نمود و پس از 30 دقیقه زمان آن را مصرف کرد.

نکته: هر خانواده می تواند کلر مادر را برای خود تهیه کند یا این که هر چند روز یکبار جهت دریافت محلول کلر مادرکه در مراکز بهداشتی، درمانی یا خانه بهداشت تهیه شده است مراجعه نموده و پس از دریافت کلر مادر به ازای یک گالن بیست لیتری پر از آب مورد استفاده برای آشامیدن، یک قاشق غذاخوری از محلول کلر مادر را وارد آب کرده، سپس خوب همزده و بعد از 30 دقیقه آنرا مصرف نماید.

3-3) استفاده از قرص های گندزدایی کننده:   
این قرص ها معمولا"توسط امدادگران بین افراد مصیبت زده توزیع    می گردد و به ازای20 لیتر آب آشامیدنی استفاده از یک قرص کلر کفایت می کند.

توضیح: کلر را می توان از مأمورین بهداشت محیط مستقر در محل حادثه تحویل گرفت.      
نکات لازم در خصوص حفاظت از چاه آب:

 هدف از رعایت تمام معیارهای حفاظتی، پیشگیری از ورود آلودگی های محیطی از جمله آلودگی های مدفوعی به چاه است. اقدامات لازم برای رسیدن به این هدف عبارتند از:

1- یک نفر را جهت نگهداری چاه مشخص کنید.    
2- با حصارکشی دور چاه آن را در مقابل حیوانات محافظت کنید.
3-
استفاده از سطل های خصوصی جهت برداشت آب از چاه را ممنوع کنید و یک سطل ثابت با طناب تهیه و از آن استفاده نمائید.

4- یک سکویی که سطل روی آن قرار گیرد و با زمین قرار نداشته باشد درست کنید.         
5- فاصله منابع آلوده کننده مانند توالت ها باید (حداقل 30 متر از چاه بوده و در پائین دست چاه قرار داشته و یک زمین زهکشی اطراف چاه احداث شود). 
6- یک پمپ دستی یا در صورت دسترسی به برق یک موتور پمپ در چاه نصب کنید و روی چاه را بپوشانید.      

 

[ ۱۳٩٤/۸/٥ ] [ ۸:۳۳ ‎ب.ظ ] [ حسینعلی ستوده ]

[ نظرات () ]