افسردگی

شیرین شهریاری(مدیرگروه سلامت روانی اجتماعی واعتیاد، کارشناس ارشد روان شناسی بالینی)

منبع مورد استفاده : بسته آموزشی کارشناس سلامت روان در طرح تحول نظام سلامت

مقدمه

افسردگی یک اختلال عود کننده و مزمن است که منجر به اختلال عملکرد و ناتوانی می­گردد. افسردگی به­ معنای خلق و روحیه افسرده یا بی­حوصلگی مفرط می­باشد. بیماران افسرده، هم­چنین ممکن است دچار کاهش


افسردگی

شیرین شهریاری(مدیرگروه سلامت روانی اجتماعی واعتیاد، کارشناس ارشد روان شناسی بالینی)

منبع مورد استفاده : بسته آموزشی کارشناس سلامت روان در طرح تحول نظام سلامت

مقدمه

افسردگی یک اختلال عود کننده و مزمن است که منجر به اختلال عملکرد و ناتوانی می­گردد. افسردگی به­ معنای خلق و روحیه افسرده یا بی­حوصلگی مفرط می­باشد. بیماران افسرده، هم­چنین ممکن است دچار کاهش انرژی، اختلال خواب، اختلال اشتها و کاهش اعتماد به نفس باشند و در موارد جدی­تر، دچار احساس ناامیدی از ادامه زندگی دیگری و تمایل به مرگ داشته باشند. آنها‌ ممکن است شکایاتی جسمانی هم داشته باشند که توجیه طبی نداشته باشد.

این اختلال را می­توان در سیستم مراقبت­های اولیه تشخیص داد و درمان کرد. تأخیر در تشخیص یا درمان می­تواند به پیامدهای ناتوانی فردی، نابسامانی خانوادگی، تبعات اقتصادی، افزایش مشکلاتی مانند بیماری‌های قلبی و افزایش مرگ و میر به ­دنبال خودکشی بیانجامد. درمان­های مرسوم افسردگی که در سیستم مراقبت­های اولیه قابل بهره­گیری باشند شامل تجویز دارو و انجام روان‌درمانی است که شامل مراحل حاد و نگهدارنده است.

برخی از گرو­ه­های در معرض خطر افسردگی عبارت­اند از زنان به­ ویژه در دوران حاملگی و پس از زایمان، سالمندان، افراد مبتلا به بیماری‌های مزمن و ناتوان­کننده یا والدین کودکان دچار چنین بیماری‌هایی، سوء مصرف‌کنندگان مواد، افرادی که شکست شغلی، مالی یا عاطفی اخیر داشته­اند، افرادی که به­ تازگی عزیزی را از دست داده­اند و افرادی که طلاق یا جدایی اخیر داشته اند.

راهنمای تشخیصی افسردگی

پرسش­های کلیدی (خلق افسرده، بی­حوصلگی)

1- آیا در دو هفته اخیر، احساس غمگینی و غصه دارید؟

2- آیا در دو هفته اخیر احساس بی­حوصلگی می‌کنید به شکلی که حوصله انجام دادن کارها را نداشته باشید؟

موارد فوق را می‌توان از خانواده یا اطرافیان بیمار هم پرسید. در صورت پاسخ مثبت به سؤالات 1 یا 2، بقیه سؤالات پرسیده شوند.

پرسش­های تکمیلی

1- آیا در دو هفته اخیر، میل شما به غذا کاهش یا افزایش یافته است؟ یا وزن شما کاهش یا افزایش یافته است؟

2- آیا در دو هفته اخیر خوابتان نسبت به گذشته کاهش یا افزایش داشته است؟

3- آیا در دو هفته اخیر به ­قدری بی­قرار بوده­اید که نتوانید یکجا بند شوید؟ یا برعکس حرف­زدن یا حرکات­تان کندتر از معمول شده است؟

4- آیا در دو هفته اخیر احساس خستگی می‌کنید یا احساس می‌کنید که توان انجام فعالیت‌های معمول را ندارید؟

5- آیا در دو هفته اخیر خود را فردی بی­ارزش یا بی­فایده           می دانسته­اید؟

6- آیا در دو هفته اخیر احساس می‌کنید دچار فراموش کاری زیادی شده­اید یا تمرکز خود را از دست داده­اید؟

7- آیا در دو هفته اخیر احساس می­کنید که از زندگی خسته شده اید (پرسش در مورد افکار مرگ)؟ در این روزها به این فکر می­کنید که خود را از بین ببرید (پرسش در مورد فکر خودکشی)؟

مهم: در صورت رسیدن به دست­کم پنج نشانه افسردگی که حداقل یکی از آن‌ها بر پایه دو پرسش کلیدی بالا به ­دست آمده باشد، تشخیص افسردگی اساسی مطرح می‌شود. البته به شرطی که سابقه­ای از مانیا یا هایپومانیا وجود نداشته باشد. در مواردی که نشانه­هایی از افسردگی وجود دارد ولی ملاک­های کامل افسردگی اساسی را شامل نمی­شود، اگر نشانه­ها به مدت دو سال یا بیش‌تر (در افراد زیر 18سال، یک سال یا بیشتر) ادامه یافته­اند باز هم مطابق با دستورعمل درمان افسردگی اساسی لازم است درمان انجام شود.

تذکر: سالمندان ممکن است بیش از تاکید بر خلق افسرده از علایم جسمی افسردگی (اختلال اشتها، خواب و دردهای بدنی) و بیقراری شاکی باشند و نیز گاهی علایم آن‌ها به صورت علایم شبه  دمانس (مثل فراموشی شدید) باشد.

درمان

هم درمان دارویی و هم برخی روان درمانی‌ها (شناختی-رفتاری و بین فردی) در درمان افسردگی مؤثر هستند. اما با توجه به در دسترس نبودن روان‌درمانی برای همه بیماران، خط اول درمان دارویی است. برخی اقدامات غیردارویی هم می‌توانند در درمان مؤثر باشند که این اقدامات توسط کارشناس سلامت روان انجام خواهد شد. آموزش "حل مساله"، "فعال­سازی رفتاری"، "مقابله با غمگینی و افسردگی"، "مهارت ارتباط مؤثر"، "مهارت حل تعارض­های بین فردی" و "مقابله با استرس" از این دست اقدامات هستند که در فصل مداخلات غیردارویی آورده شده است.

با توجه به محدودیت امکانات، در حال حاضر این اقدامات "تنها" برای کسانی که به‌طور کامل به درمان دارویی پاسخ نداده­اند یا افسردگی‌های خفیف که به تشخیص پزشک نیاز به درمان دارویی ندارند، پیشنهاد می‌شود. لازم به ذکر است که انتخاب یک یا چند نوع از این مداخلات بر اساس مشکلاتی که هر بیمار در زندگی خود دارد صورت می­گیرد و با همه بیماران به یک صورت برخورد       نمی شود. تنها "آموزش به بیمار و خانواده" است که از اصول درمانی کلیه اختلالات و از جمله افسردگی است و باید برای کلیه بیماران صورت گیرد.

شرح وظایف کارشناس

- آموزش بیمار در مورد بیماری و درمان آن

- آموزش فرایند حل مساله با در نظر گرفتن مشکلات بیمار

- آموزش فعال­سازی رفتاری

نکاتی که باید به بیمار افسرده و خانواده‌ ی وی آموزش داده شود:

- افسردگی یک بیماری شایع است، نشانه ضعف اراده یا تنبلی یا تلقین نیست و تنها با توصیه ­های عمومی مانند رفتن به مسافرت برطرف نمی­شود.

- درمان­های مؤثری برای افسردگی در دسترس است.

- بهبودی در طی3 تا 4 هفته ظاهر خواهد شد و قبل از آن نباید زیاد انتظار بهبودی داشت.

- دارو باید هر روز استفاده شود و تا جای ممکن خانواده بر مصرف دارو نظارت داشته باشد.

- اثرات جانبی داروها اغلب به ‌تدریج ازمیان خواهند رفت.

- اغلب داروها در صورت مصرف طبق دستور پزشک باعث عوارض جانبی خطرناک یا وابستگی نمی­شوند.

- لازم است دارو برای دست­کم یک دوره ‌ی نه ماهه مصرف شود.

- قبل از قطع دارو حتماً با پزشک مشورت شود و هیچ­گاه دارو ناگهانی قطع نشود.

- قطع خودسرانه یا زودهنگام دارو ممکن است باعث عود بیماری و برگشت حالات اولیه بیماری شود.

- پزشک باید خانواده­ی بیمار افسرده را به همکاری برای ادامه درمان بیمار تشویق کند و از آن‌ها بخواهد تا موارد بهبودی را به وی متذکر شوند.

باید بر رعایت نکات زیر تاکید کرد:

- مهم است تا جای ممکن فعالیت­هایی که در قبل لذت­بخش بود را ادامه داد، حتی اگر در حال حاضر دیگر جالب یا لذت­بخش نباشد.

- مهم است که خواب منظمی داشته باشد (یعنی هر شب ساعت مشخصی به رختخواب برود و سعی کند که به اندازه قبل بخوابد و از خوابیدن بیش از حد خودداری کند).

- منافع فعالیت بدنی منظم تا جای ممکن

- منافع فعالیت‌های اجتماعی منظم مثل شرکت در فعالیت‌های اجتماعی گروهی تا جای ممکن

- شناسایی فکرهای آسیب به خود و خودکشی و مراجعه برای کمک در صورت بروز

- در سالمندان، اهمیت ادامه اقدامات مربوط به مشکلات سلامتی عمومی

موارد ارجاع غیر فوری به روانپزشک

- بیمار افسرده ­ای که سابقه ­ای از دوره­های مانیا یا هیپومانیا داشته باشد.

- بیمار افسرده ­ای که علایم سایکوتیک داشته باشد.

بیمار افسرده­ای که پس از پاسخ نسبی به درمان پیشرفت درمانی وی متوقف شده و به افزایش دوز دارو و اقدمات غیردارویی کارشناس پاسخ نداده است.

بیماری که دچار عوارض دارویی شده و به اقدامات ابتدایی درمانی پزشک پاسخ نداده است.

موارد ارجاع فوری به روانپزشک

- بیماری که به هر دلیل فکر (ایده) خودکشی دارد، حتی اگر به نظر پزشک واقعی نرسد.

- بیماری که از خوردن آب و غذا امتناع می‌کند.

- وجود اختلال جدی در غذا خوردن، وضعیت طبی بد،عدم تحرک، عدم صحبت.

موارد ارجاع فوری به بخش روانپزشکی

- بیماری که طرح یا برنامه ‌ی جدی برای خودکشی دارد.

- بیماری که احتمال می‌رود به دیگران آسیب برساند.

- بیمار بسیار تحریک­پذیر، یا شدیداً بیقرار که کنترل رفتار وی دشوار است.

پیگیری و مراقبت بیمار افسرده بعد از بازگشت از ارجاع

- ویزیت اول (طی هفته اول بازگشت از ارجاع)

- آموزش خانواده و بیمار در مورد بیماری و درمان آن و ضرورت پیگیری درمان بر اساس توصیه پزشک

- پاسخ به سوالات احتمالی بیمار یا خانواده در جلسه اول ضروری است.

- ادامه آموزش‌ها و انجام سایر مداخلات پیشنهادی در بالا در طی چند جلسه بعدی انجام خواهد شد.

- ویزیت‌های بعدی بسته به شرایط از هفتگی تا ماهانه انجام خواهد شد.