فصلنامه افق طلائی سلامت

معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی زابل

آب مجازی

 

دکتر محمد ملکوتیان / ابوالفضل پناهی میشکار

1. احسانی، م. خالدی، ه. و برقی، ی. ۱۳۸۷٫ “مقدمه ی بر آب مجازی”. کمیته ملی آبیاری و زهکشی ایران، تهران.

2. موسوی، ن. اکبری، م. سلطانی، غ. مهرجردی، م. ۱۳۸۸٫ “آب مجازی؛ راهکاری نوین در جهت مقابله با بحران آب”. همایش ملی مدیریت بحران آب. دانشگاه آزاد اسلامی واحد مرودشت.

3. مهدی زاده، تورج . آب مجازی، جلد اول؛ مفاهیم و مدیریت استراتژیک

مقدمه: کمبود آب در بخش های زیادی از کره ی زمین، مشکلات زیادی را برای تامین آب شرب سالم، تولید محصولات کشاورزی و در کل روند عمومی زندگی انسان ها به وجود آورده است به طوری که پیش بینی می شود تا سال 2025 میلادی،50 تا60 درصد مردم جهان با تنش آبی و مشکلات ناشی از


کم آبی مواجه شوند.  

استاندارد سرانه آب در کشورهای مختلف جهان با توجه به موقعیت جغرافیایی، فرهنگی و اقتصادی به ندرت از200 لیتر در روز فراتر می رود ولی نتایج بررسی های محقیقین نشان دهنده این واقعیت است که سرانه مصرف آب، بسیار بیشتر از استانداردهای تعیین شده در کشورهاست.

انسان ها علاوه بر مصرف آب، از طریق تغذیه مواد غذایی، میوه جات و حتی خدمات و کالا آب مصرف می کنند که مقدار آن، به طور متوسط حدود 3400 لیتر در روز به ازای هر نفر در جهان می باشد. بخش زیادی از این آب که تاکنون در محاسبات سرانه مصرف آب، کمتر مورد توجه قرار گرفته را به عنوان آب مجازی می شناسند.

همه می دانیم ایران در زمینه منابع آب و مدیریت آب با چالش های اساسی روبرو شده و شرایط جاری با شتاب فراوانی به سوی بحران پیش می رود. خشکسالی ها، کاهش بارندگی و تغییرات آب و هوایی زمینه ساز این بحران شده اند و نمی توان چشم ها را بر واقعیت ها بست... بخشی از این بحران، زاییده مدیریت نامناسب هم هست که پرسش های پرشماری را مطرح ساخته. این که تا چه حد چگونگی مصرف آب در کشور را زیر ذره بین      برده ایم؟ این که آب در کجا، به چه منظور، با چه خروجی و سرانجام به چه قیمتی مصرف می شود؟

در منابع علمی انگلیسی، برای معادل آب مجازی از اصطلاحاتی نظیر ”Virtual water“ ”Embeded water“ ”Hidden water“ ”Embodied water“ و”Shadow water “ استفاده شده است.

اصطلاح آب مجازی اولین بار در دهه 90 میلادی (1993) توسط جان آلن به صورت زیر معرفی شد: مجموع آب مصرف شده برای تولید مقدار معینی از محصول (اعم از کالا، فرآورده های کشاورزی یا حتی خدمات) را آب مجازی می نامند. برای مثال برای تولید یک کیلوگرم گندم به طور متوسط 1300 لیتر آب مورد نیاز است که آنرا آب مجازی می نامند.

تعاریف آب مجازی:

- آب مجازی، مقدار آبی است که یک کالا یا فرآورده کشاورزی یا صنعتی طی تولید، مصرف می کند تا به مرحله تکامل برسد.

- آب مجازی، مقدار آبی است که کالا یا محصول در یک فرآیند تولید از لحظه شروع تا پایان، مصرف می کند.

- مقدار آن معادل کل آب مصرفی در مراحل مختلف زنجیره تولید از لحظه شروع تا پایان بوده و بر حسب متر مکعب آب مصرفی به ازای تولید هر کیلوگرم محصول بیان می شود.

- آبی که قابلیت مصرف ندارد ولی قابلیت خرید و فروش و نیز عرضه و تقاضا را دارد و همچنین امکان جایگزینی آن ممکن است.

عوامل موثر در آب مجازی: بر اساس تعریف آب مجازی، شرایط اقلیمی، مکان و زمان تولید، مدیریت و برنامه ریزی، فرهنگ و عادات مردم در میزان آب مجازی موثر می باشد و قطعا مقدار آن در مورد یک محصول در مناطق مختلف متفاوت خواهد بود.

اصطلاحات آب مجازی

جریان آب مجازی Virtual water flow: عبارت است از حجم آب مجازی انتقالی از طریق کالاها، محصولات و خدمات از یک کشور به کشور دیگر به صورت مبادلات تجارتی است.

صادرات آب مجازی Virtual water export: عبارت است از آب مجازی مرتبط با صدور کالاها یا خدمات،از یک کشور یا منطقه است و مقدار آن برابر کل حجم آب مورد نیاز برای تولید کالا و خدمات از محل منابع آب داخلی به منظور صادرات می باشد.

واردات آب مجازی Virtual water import: آب مجازی که همراه با کالا یا خدمات به داخل یک کشور یا منطقه وارد می شود. مقدار آن معادل کل حجم آب مصرف شده ( در کشورهای صادر کننده ) به منظور تولید آن کالا و خدمات می باشد. از نقطه نظر کشور وارد کننده این نوع آب به عنوان یک منبع اضافه بر منابع آب موجود داخلی است.

تراز آب مجازی Virtual water balance: معادل تفاضل واردات و صادرات ناخالص آب مجازی یک مدت مشخص را تراز آب مجازی می نامند.

مفهوم تراز آب مجازی، در حقیقت بدین معناست که ورود آب مجازی آن کشور از کشورهای دیگر، بیشتر از مقدار صادرات آب مجازی به دیگر کشورها باشد برعکس آن به معنی تراز منفی آب مجازی خواهد بود.

تجارت آب مجازی: توسعه دهندگان ایده آب مجازی معتقدند با صادرات و واردات کالا و محصولات، حجم زیادی آب جابجا می شود که از آن به عنوان تجارت آب مجازی نام برده می شود.

در تئوری تجارت آب مجازی، به منظور کاهش فشار بر منابع آب، به کشورهای کم آب توصیه شده که به جای تولید مواد غذایی از منابع آب داخلی، به واردات مواد غذایی مبادرت ورزیده و منابع آب داخلی را برای فعالیت های تجاری پر سود اختصاص دهند. در حال حاضر، تجارت آب مجازی از لحاظ اقتصادی "نامرئی" و از لحاظ سیاسی "غیرفعال" است.

بطور کلی تجارت آب مجازی یک دورنمای جدید و قابل توجه در مورد مشکل آب ایجاد می‌کند: در شبکه توسعه‌های اخیر از یک مدیریت عرضه‌محور به مدیریت تقاضامحور منابع آب، حوزه‌های جدیدی از اداره آب مطرح می‌شود و لذا تمایز جدیدی را ایجاد می‌کند و دورنماها و شرایط اساسی و علایق طرفین را متوازن می‌کند. به لحاظ تحلیلی، مفهوم تجارت آب مجازی فرد را قادر می‌سازد که بین سطوح جهانی، منطقه‌ای و محلی و ارتباط‌های آنها تمایز قایل شود.

هم‌اکنون کشورهای توسعه‌ یافته بیشترین میزان کارخانجات تولیدی شان را در کشورهای توسعه‌ نیافته و جهان‌ سومی نظیر چین، بنگلادش و ویتنام دایر می‌کنند. این امر صرفا به دلایل آلوده نکردن هوای اروپا یا هزینه پایین نیروی انسانی در کشورهای جهان سوم نیست، بلکه به دلیلی مهم‌تر از آن‌ها، یعنی مصرف زیاد آب است.

محاسبه مقدار آب مجازی: برای محاسبه مقدار آب مجازی محصولات (کشاورزی، صنعتی و غیره) لازم است کلیه منابع آبی که به صورت مستقیم یا غیر مستقیم (اعم از باران، آب سطحی یا آب زیرزمینی) در تولید محصول موثر بوده اند را در محاسبات مورد توجه قرار داد. با توجه به توضیحات فوق می توان از رابطه زیر برای محاسبه آب مجازی استفاده کرد؛ 

 (مقدار محصول تولید شده)/(کل حجم آب مورد نیاز برای تولید)= آب مجازی 

آب مجازی و بهره وری

آب مجازی و بهره وری آب نسبت به هم رابطه معکوس دارند. طبق تعریف، بهره وری آب عبارتست از مقدار محصول تولید شده از واحد حجم آب و واحد آن معمولا کیلوگرم بر متر مکعب تعریف می شود، در حالی که آب مجازی، مقدار آب مصرف شده برای تولید مقدار معینی محصول را مورد توجه قرار می دهد و واحد آن لیتر بر کیلوگرم (یا مترمکعب بر کیلوگرم) است. به عبارت دیگر در بهره وری تاکید بر مقدار تولید از آب، و در آب مجازی برعکس، تاکید بر مقدار آب (مصرف شده) در تولید محصول می باشد.

بنابراین با افزایش بهره وری آب، مقدار آب مجازی در محصول یا کالای مورد نظر کاهش خواهد یافت و برعکس.                
به عبارتی در جریان تجارت محصولات کشاورزی جریانی از آب مجازی به وجود خواهد آمد. این جریان، یک جریان درون منطقه ای و بین المللی می باشد. با توجه به ارتباط آب مجازی و بهره وری آب، افزایش بهره وری آب در کشاورزی، می تواند به عنوان ابزاری کارآمد در صرفه جویی آب مجازی باشد.

مقدار مصرف آب در تهیه انواع محصولات و کالاها

کالا

آب مجازی(لیتر)

یک لیتر شیر

200

یک فنجان چای

35

یک برش نان

40

یک عدد سیب

70

یک عدد سیب زمینی

25

یک پیراهن نخی

4100

یک عدد کاغذ A4

10

یک عدد تخم مرغ(40 گرمی)

135

یک عدد پرتقال (100 گرمی)

50

یک جفت کفش با چرم گاو

8000

یک کیلو گرم گندم

1300

یک برش نان

40

خودروی مسافرتی

400000

راه چاره مدیریت منابع آب

1- تولید و صادرات محصولاتی که نیاز فراوانی به آب ندارند    
2- برای تهیه غلات ازجمله گندم می‌توان از الگوی"کشت فرا سرزمینی" استفاده کرد.

3- باید به تببین دوباره مقوله "خود کفائی" در کشور دست زد. این که خودکفایی باید در رابطه با میزان مصرف آب، مورد بازنگری قرار گیرد.          
4- فقدان مدیریت یکپارچه منابع آب جلب نظر می کند. در حال حاضر وزراتخانه، سازمان ها و دستگاه ها جداگانه برنامه ‌ریزی کرده و به کارهای اجرایی دست می زنند بی آن که مدیریت کلان آب در نظر گرفته شود.

5- کارخانجات پرشماری برای تولید محصولاتی که نیاز به آب فراوان دارند در مناطق کم‌ آب کشور احداث شده اند.
6- سال 1351 یک شرکت فرانسوی طرح آمایش زمین ایران را تهیه کرد. در این طرح تاکید شده بود جمعیت شهر تهران نباید بیش از 5 میلیون ‌نفر شود. در حالی که اکنون جمعیت تهران نزدیک به سه‌ برابر پیشنهاد شرکت فرانسوی افزایش یافته.

 

 

  

 

[ ۱۳٩٥/۱/۱٦ ] [ ٥:۳٧ ‎ب.ظ ] [ حسینعلی ستوده ]

[ نظرات () ]