فصلنامه افق طلائی سلامت

معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی زابل

عوارض دارویی داروهای ضد سل

 

نویسندگان: حسین دانش زائی، مهدی کریمی اول کارشناسان واحد پیشگیری و مبارزه با بیماریهای مرکز بهداشت شهرستان زابل

منابع: 1) ناصحی، مهشید- میرحقانی، لیلا، راهنمای کشوری مبارزه با سل، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، معاونت سلامت، مرکز مدیریت بیماری های واگیر، انتشارات اندیشمند( 1389)  2)  www.tb-lep.behdasht.gov.ir

اغلب بیماران مبتلا به سل درمان خود را بدون ابتلا به هر گونه عارضه دارویی به اتمام می رسانند. تشخیص بهنگام و سریع عوارض دارویی بر عهده پزشک و کارکنان بهداشتی می باشد، لذا ایشان باید بیماران را در هر بار مراجعه از نظر بروز این عوارض مورد بررسی قرار دهند؛ اما انجام پایش آزمایشگاهی در زمینه


عوارض دارویی به طور روتین ضرورتی ندارد،همچنین لازم است بیماران و افراد ناظر بر درمان را در زمینه عوارض دارویی و اهمیت گزارش به موقع آنها بطور کامل آموزش دهند.

 به لحاظ سهولت در تصمیم گیری، عوارض جانبی داروهای ضد سل به دو گروه خفیف و شدید تقسیم بندی شده است، ولی باید به بیماران توصیه کرد که در هر دو حالت علایم دال بر بروز عوارض را سریعاً گزارش دهند.

عوارض خفیف معمولاً خودبخود بهبود می یابند لذا بهتر است درمان ضد سل را با همان دوز اولیه ادامه داد یا در صورت لزوم بعضی داروهای غیر سلی را جهت درمان علامتی عوارض دارویی به رژیم دارویی بیمار افزود. باید بخاطر داشت که حتی عوارض خفیف نیز ممکن است مانع استفاده منظم دارو توسط بیمار شود، لذا باید در چنین حالتی به بیمار اطمینان داد و او را برای ادامه درمان تشویق کرد.

در صورت بروز عوارض شدید دارویی باید بلافاصله استفاده از داروها را متوقف ساخت و بیمار را فوراً به بیمارستان ارجاع نمود تا داروی مسئول شناسایی و رژیم دارویی مناسب تجویز گردد.

اقدامات توصیه شده جهت پیشگیری از بروز عوارض دارویی:

با انجام اقدامات زیر قبل از شروع درمان می توان از تجویز گروه و دوز دارویی مناسب برای هر بیمار اطمینان حاصل کرد و بدین ترتیب از بروز عوارض دارویی تا حدی پیشگیری نمود:

- توزین بیماران جهت تنظیم دوز دارویی مناسب(قبل از شروع درمان)

- پرسش موارد زیر از کلیه بیماران ( قبل از شروع درمان )

- سابقه هرگونه حساسیت دارویی یا بیماری کبدی وکلیوی

- مصرف داروهایی از قبیل قرص های ضد حاملگی، داروهای کنترل دیابت، داروهای ضد انعقاد خون، فنی توئین، دیگوکسین و سایر داروهایی که نیازمند تعد یل دوزدارویی هستند.

- فاکتورهای خطر نوروپاتی محیطی ناشی از ایزونیازید

مصرف ریفامپین اثرات داروهای ضد بارداری را کاهش می دهد و ممکن است سبب بروز بارداری ناخواسته گردد، بنابراین، باید مراجعه به متخصص زنان برای تصمیم گیری در مورد تغییر دوز داروهای ضد بارداری هورمونی و یا استفاده از روش های غیرهورمونی جلوگیری را تا یک ماه پس از پایان دوره درمان ضد سل به بیمار توصیه کنید.

توجه: بدنبال مصرف ریفامپین ادرار و سایر ترشحات بدن به رنگ نارنجی مایل به قرمز در می آیدکه عارضه محسوب نمی شود. فقط باید در این مورد به بیمار آگاهی واطمینان داد.

 

 

 

 

 

 

 


جدول (1) -  عوارض داروهای ضد سل و نحوه برخورد با آنها در یک نگاه

عارضه دارویی

داروهای احتمالی

اقداما ت لازم

عوارض خفیف

بی اشتهایی- تهوع- درد شکم

ریفامپین، یرازینامید

دوز داروها کنترل شود و درمان ادامه یابد،  داروها  همراه با یک غذای بسیار سبک و یا شب قبل از خواب مصرف شود. از آنجایی که این علایم ممکن است علایم مقدماتی بروز یک هپاتیت دارویی باشند، چنین بیماری باید به دقت از نظر بالینی پیگیری و مراقبت شود.

درد مفاصل

پیرازینامید

از بالا نبودن دوز مصرفی پیرازینامید اطمینان حاصل شود، آسپیرین تجویز و مصرف شود. (خوشبختانه این عارضه معمولا در اواخر دوره حمله ای درمان اتفاق می افتد.)

احساس سوزش در پاها

ایزونیازید

پیریدوکسین به مقدار 40 میلی گرم روزانه تجویز و مصرف شود.

عوارض  شدید

لکه های پوستی(همراه یا بدون وجود تب، ادم، زخم مخاطی و شوک)

استرپتومایسین، ایزونیازید، ریفامپین و گاهی پیرازینامید

مصرف تمام داروها متوقف شود؛ بیمار جهت بستری به بیمارستان ارجاع  شود؛ داروی آنتی هیستامین و در صورت شدت عوارض کورتیکوستروئید به همراه مایعات داخل وریدی تجویز شود؛ از تجویز مجدد استرپتومایسین جدا خود داری شود.

خارش

استرپتومایسین

درمان ضد سل را ادامه دهید (در صورتی که استرپتومایسین جزو داروها باشد مصرف آن قطع شود)، با استفاده از تجویز آنتی هیستامین ها خارش را درمان علامتی کنید، به بیمار اطمینان خاطر بدهید، از خشک شدن پوست جلوگیری کنید، بیمار را پیگیری و مراقبت کنید.

­­­­­­­­­­­­­­ادامه جدول (1) -  عوارض داروهای ضد سل و نحوه برخورد با آنها در یک نگاه



عوارض  شدید

کاهش شنوایی یا کری

استرپتومایسین

چنانچه درمعاینه با اتوسکوپ یافتهغیر طبیعی(واکس) وجود نداشته باشد استرپتومایسین حذف و اتامبوتول جایگزین شود. از آنجایی که این عارضه اغلب (و البته نه همیشه) وابسته به دوز است، باید ابتدا از این که دوز تجویزی با توجه به وزن و سن بیمار مناسب بوده است اطمینان حاصل کرد.

سرگیجه و نیستاگموس

استرپتومایسین

استرپتومایسین حذف و اتامبوتول جایگزین شود.

زردی، هپاتیت(علت های دیگر رد شده باشد)

ایزونیازید، پیرازینامید، ریفامپین

مصرف تمام داروها متوقف شود، تست های کبدی وPT به طور اورژانس کنترل شود؛ بیمار جهت بستری به بیمارستان ارجاع شود. (توضیحات تکمیلی در متن آمده است.)

اختلال بینایی (اختلال دید رنگ سبز و قرمز)

اتامبوتول

مصرف اتامبوتول متوقف شود و بیمار برای ادامه درمان به پزشک متخصص ارجاع شود.(نکته آنکه در صورت بروز اختلال بینایی، اتامبوتول نباید مجددا تجویز شود.( 

گیجی(احتمال نارسایی حاد کبدی)

ایزونیازید، ریفامپین،  پیرازینامید

مصرف تمام داروها متوقف شود، تست های کبدی وPT به طور اورژانس کنترل شود؛ بیمار جهت بستری به بیمارستان ارجاع شود .

شوک، پورپورا، ترومبوسیتوپنی و نارسایی حاد کلیوی[1]

ریفامپین

مصرف ریفامپین متوقف شود. دوز اتامبوتول و استرپتومایسین(در صورت مصرف) زیر نظر متخصص و با توجه به عملکرد باقیمانده کلیه تعدیل شود

 

 

                                                                                                                                                    



 

[ ۱۳٩٥/۱/۱٦ ] [ ٥:٤۳ ‎ب.ظ ] [ حسینعلی ستوده ]

[ نظرات () ]