نیاز سنجی سلامت

تهیه و تنظیم : حسینعلی ستوده

منبع : برنامهنیازسنجیسلامتجامعه اعضای کمیته کشوری تدوین شیوه نامه نیازسنجی سلامت زیر نظر جناب آقای دکتر علی اکبر سیاری، دکتر جعفر صادق تبریزی، دکتر ناصر کلانتری، دکتر احمد کوشا و دکتر شهرام رفیعی فر، شیوه نامه اجرایی برنامهنیازسنجیسلامتجامعه ، بهمن ماه 1395

بررسی و شناخت نیازها، مهمترین و اولین گام در برنامه ریزی در همه سازمانها است که با افزایش انطباق برنامه ها با نیازهای جامعه، موجب افزایش کارایی و اثر بخشی آنها می گردد. نیازسنجی به عنوان یکی


نیاز سنجی سلامت

تهیه و تنظیم : حسینعلی ستوده

منبع : برنامهنیازسنجیسلامتجامعه اعضای کمیته کشوری تدوین شیوه نامه نیازسنجی سلامت زیر نظر جناب آقای دکتر علی اکبر سیاری، دکتر جعفر صادق تبریزی، دکتر ناصر کلانتری، دکتر احمد کوشا و دکتر شهرام رفیعی فر، شیوه نامه اجرایی برنامهنیازسنجیسلامتجامعه ، بهمن ماه 1395

بررسی و شناخت نیازها، مهمترین و اولین گام در برنامه ریزی در همه سازمانها است که با افزایش انطباق برنامه ها با نیازهای جامعه، موجب افزایش کارایی و اثر بخشی آنها می گردد. نیازسنجی به عنوان یکی از مولفه های مهم در بسیاری از حوزه ها که با برنامه ریزی سروکار دارند از دیر باز مورد توجه بوده است. برنامه ریزان هر سیستمی ناگزیرند برای تدوین برنامه و طرح های خویش ، دلایل قانع کننده ای داشته باشند. بنابراین کلیه تصمیمات در خصوص تعیین اهداف، محتوای برنامه ها و استفاده از سایر منابع و امکانات محدود، تابعی از مطالعات نیازسنجی است.

بررسی ها نشان می دهد که نیازسنجی در ارتباط با خدمات اجتماعی و بهداشت از جایگاه ویژه ای برخوردار است. زیرا در این حوزه ها، نیاز به عنوان یک اصل زیربنایی که روشنگر نوع خدمات مورد نظر و جمعیتی که باید آن خدمات را دریافت کنند، مورد پذیرش است. با تشخیص نیازها قبل از انتخاب هر نوع راه حل، می توان بر میزان کارایی و اثربخشی برنامه ها در سیستم بهداشت و درمان افزود.

نیاز مفهومی چند بعدی است که درک کامل آن مستلزم جامع نگری است. با این حال کامل ترین تعریف ارائه شده در مورد نیاز، تحلیل شکاف یا فاصله وضعیت موجود با وضعیت مطلوب و یا آنچه هست با آنچه باید باشد، است وجه تمایز نیاز با نیازسنجی، اولویت بندی کردن نیازها پس از استخراج آنها در نیازسنجی است. لذا نیازسنجی فرایندی نظام دار برای شناسائی فاصله بین وضع موجود با وضع مطلوب یا آنچه باید باشد باآنچه هست و نهایتا تعیین اولویت ها برای اقدام و اجراست.

 

طبقه بندی نیازها:

نیاز از جنبه های گوناگون طبقه بندی می شود:

الف) از نظر حوزه و دامنه:

  • نیازهای استاندارد: نیازهایی که بیانگر وضع مطلوب است و رسیدن سیستم به یک وضع مطلوب مستلزم تحقق آنهاست.

  • نیازهای هنجاری: فاصله بین وضع موجود و استانداردهای تعیین شده است.

  • نیاز مقایسه ای: نیازی است که در مقایسه با نمونه مشابه معنا پیدا می کند.

    ب) از نظر موقعیت:

  • نیازهای پنهان: نیازی که در اثر مطالعه و جستجوی کارشناسان و صاحبنظران شناخته می شود .

  • نیاز احساس شده: نیازی است که با مفهوم خواست مترادف است.

  • نیاز ابراز شده: عبارت است از آنچه که فرد تقاضا می کند.

     

    ج) از نظر عینیت: مزلو پنج نوع نیاز را در یک سلسله مراتب به ترتیب اولویت بیان می کند:

  1. نیازهای فیزیولوژیک

  2. نیازهای تامین و ایمنی

  3. نیازهای اجتماعی

  4. نیازهای منزلت و احترام

  5. نیازهای خودیابی و کمال

    از نظر مزلو تا زمانی که این نیازها ارضاء نشوند، انسان از نظر جسمانی و روانی سالم نخواهد بود.        

    د) از نظر منبع تعیین نیاز:

    - نیازهای استقرایی: نیازی است که منبع تعیین و شناسایی آن خردترین سطح در یک سیستم باشد.

    - نیازهای قیاسی: نیازی است که منبع تعیین و شناسایی آن کلان ترین سطح در یک سیستم باشد.

    ه) از نظر زمان:

     -  نیاز کوتاه مدت:  نیازهایی که باید در مدت زمان کوتاهی و فورا برآورده شوند.

    - نیازهای بلند مدت: نیازهایی که باید در بلند مدت برای رفع آن اقدام شود

    نیاز سنجی سلامت:

    نیازسنجی سلامت روشی است که در آن مسائل و مشکلات بهداشتی مردم به طور واقعی و از نزدیک بررسی و شناسائی شده و این مسائل بر طبق معیارهائی که منجر به ارتقاء بهره وری شوند، اولویت بندی شده و جهت اجرا انتخاب می شوند.

    علی رغم اهمیت نیازسنجی سلامت در استفاده بهینه از منابع متأسفانه در بسیاری از کشورهای در حال توسعه انجام این مهم بر اساس مبانی علمی انجام نمی شود و بیشتر بر اساس سلیقه افراد با نفوذ و در رأس قدرت مانند متخصصین و کارکنان محلی یا بالاتر انجام می‌شود. در ایران نیز حلقه مفقوده نیازسنجی در آموزش پزشکی و نظام بهداشتی، به طور جدی نتایج برنامه های آموزشی را تهدید می کند. در صورتی که پیروی از یک طرح الگوی علمی مشخص باعث تسهیل و افزایش دقت و اعتبار نیازسنجی می شود.

    اگرچه شناسایی نیازها و سنجش دقیق آنها برای افزایش و بهبود سطح کیفیت آموزش پزشکی و بهداشت امری ضروری و اساسی است اما طرح ریزی و اجرای پروژه های نیاز سنجی در هر سطح مستلزم پیروی از یک طرح و  الگوی عملی مشخص است، که برای رسیدن به آن باید بدانیم چگونه و با چه روشها و الگوهایی می توان آن را مشخص نمود.

    ضرورت نیاز سنجی:

    اهمیت و حساسیت فرایند نیاز سنجی هنگامی فزونی می یابد که به بودجه های محدود اختصاص داده شده به فرایند آموزش پزشکی و بهداشت در اکثرکشورها توجه داشته باشیم. در چنین حالتی مسئله اولویت ها و ضرورت ها مطرح می شود و سیاستگزاران و برنامه ریزان آموزشی مجبورند از میان خواسته های گوناگون و نامحدود دست به انتخاب بزنند. زیرا امکانات موجود تکافوی تمامی خواسته ها را نمی کند. در این شرایط نیز متخصصین و کارشناسان آموزشی باید به معیارهایی دست یابند تا بر اساس آنها بتوانند مسائل ضروری را تشخیص داده و برای رفع آنها اقدام نمایند.

    مارگارت پاتر و همکارانش در سال 2003 در مقاله ای تحت عنوان نیازسنجی و یک مدل برای آموزش کارکنان بهداشت عمومی اشاره می کنند که اگر چه برخی از افراد آموزش را بدون نیازسنجی توصیه می کنند اما به علت عدم پذیرش برنامه آموزشی توسط مربیان و نامتناسب بودن وسایل و امکانات موجود و عدم دسترسی به نیازهای واقعی و همچنین به علت عدم صرفه جویی در وقت و منابع مالی، به سرعت این برنامه ها با شکست روبرو می شوند.

    بنابرآنچه گفته شد نیازسنجی به دلایل زیر شایسته تامل و توجه است:

  • متکی بودن برنامه آموزشی به اطلاعات : نیازسنجی جزء جدایی ناپذیر برنامه ریزی محسوب میشود

  • ضرورت بهسازی و بازسازی برنامه ریزی آموزشی متناسب با تغییرات و تحولات

  • ضرورت فراکنشی عمل کردن

  • توجیه برنامه آموزشی و اخذ اعتبار لازم و بودجه

  • فراهم کردن مبنایی برای پاسخگویی و ارزیابی آنها

چنانچه ملاحظه می شود،  اولین و اساسی ترین اقدام در برنامه ریزی هر سیستمی، فرآیند نیاز سنجی می باشد که با استفاده از اطلاعات کامل از این فرایند، برنامه طراحی شده و سپس به مرحله اجرا در می آید و سر انجام ارزشیابی حاصله از این جهت که با اهداف از پیش تعیین شده مطابقت دارد یا نه مورد بررسی قرار می گیرد.

پس قبل از طراحی هر بر نامه ای  اعم از آموزشی و بهداشتی باید برنامه ریزان و طراحان به علم نیاز سنجی و اصول آن مجهز باشند که مراحل آن در شکل زیر قابل مشاهده است.

اصول نیاز سنجی

  1. اصل تداوم: به دلیل تغییرات دائمی در محیط ودر درون سازمان ونیز ضرورت اثر بخشی سازمان و برنامه های آن، یک سازمان به فرایند نیازسنجی به طور مداوم نیاز مند است.

  2. اصل جامعیت: به علت اهمیت وجایگاه اطلاعات حاصل از نیاز سنجی در برنامه ریزی، لازم است اطلاعات جامعی شامل همه ابعاد و ارکان از جهات گوناگون و با استفاده از روش های مختلف گرد آوری و تجزیه و تحلیل شود.

  3. اصل مشارکت: پیچیدگی موقعیت و جامعیت نیاز سنجی، برخورداری از یک تیم نیاز سنجی و مشارکت دست اندرکاران را ایجاب می کند.

  4. اصل عینیت و اعتبار: این اصل ایجاب می کند که حتی الامکان از روش های عینی تر استفاده شود و داده ها از عینیت لازم برخوردار گردند.

  5. اصل واقع بینی

  6. اصل توجه نابرابر(اصل اولویت بندی)

  7. اصل رعایت ملاحظات فرهنگی

  8. آینده نگری