اشتها و بی اشتهایی کودکان

شهرکی واحد ، حبیب اله – معاون اجرایی معاونت غذا و داروی دانشگاه علوم پزشکی زابل

منبع : تغذیه کودک و نوجوان در سلامت و بیماری - کلیشادی ، دکتر رویا – انتشارات دانشگاه علوم پزشکی اصفهان – پاییز 1383 – صفحات 294 الی 300

بسیاری از مردم این باور نادرست را دارند که می بابستی کودکان خود را وادار به غذا خوردن کنند تا مشکلی برای سلامتی او پیش نیاید. در این مورد بایستی متغیر بودن اشتهای کودکان را در نظر داشت و به این نکته اساسی توجه کرد که اگرچه میزان غذا خوردن کودکان از یک وعده غذایی تا وعده دیگر تغییر می کند، اما میزان انرژی دریافتی کودکان در روزهای مختلف به طرز عجیبی ثابت است. به این ترتیب که کودکان انرژی مورد نیاز خود را در هر صورت تامین می کنند. یعنی اگر در یک یا چند وعده، غذای کمتری خورده باشند، در وعده های بعدی این کمبود


اشتها و بی اشتهایی کودکان

شهرکی واحد ، حبیب اله – معاون اجرایی معاونت غذا و داروی دانشگاه علوم پزشکی زابل

منبع : تغذیه کودک و نوجوان در سلامت و بیماری - کلیشادی ، دکتر رویا – انتشارات دانشگاه علوم پزشکی اصفهان – پاییز 1383 – صفحات 294 الی 300

بسیاری از مردم این باور نادرست را دارند که می بابستی کودکان خود را وادار به غذا خوردن کنند تا مشکلی برای سلامتی او پیش نیاید. در این مورد بایستی متغیر بودن اشتهای کودکان را در نظر داشت و به این نکته اساسی توجه کرد که اگرچه میزان غذا خوردن کودکان از یک وعده غذایی تا وعده دیگر تغییر می کند، اما میزان انرژی دریافتی کودکان در روزهای مختلف به طرز عجیبی ثابت است. به این ترتیب که کودکان انرژی مورد نیاز خود را در هر صورت تامین می کنند. یعنی اگر در یک یا چند وعده، غذای کمتری خورده باشند، در وعده های بعدی این کمبود را جبران خواهد کرد و بالعکس.

هرچند در این مورد والدین نباید بی تفاوت باشند و لازم است به کودکان خود کمک کنند اما متاسفانه بسیاری از والدین تصور      می کنند هرچند با فشار و اصرار بیشتری به فرزند خود غذا بدهند، محبت بیشتری در حق او مبذول کرده اند! در حالی که همین رفتار اشتباه است که باعث بروز اختلالات رفتاری  شده و باعث می شود کودک حتی تا سال ها بعد برای نخوردن غذا به بهانه های مختلف متوسل شود. جالب است بدانید این قبیل کودکان در سنین بعدی در معرض خطر چاقی های شدید قرار دارند!

 بی اشتهایی:  

کم غذا خوردن یکی از شایع ترین مسائلی است که در سال دوم و سوم زندگی کودکان وجود دارد و برخی ممکن است آن را به عنوان بی اشتهایی تلقی نمایند.

هرچند غذا نخوردن می تواند ناشی از بیماریهای مختلف باشد ولی در بیشتر موارد، خودداری کودک از غذا  خوردن، چیزی نیست جز نتیجه رفتار اشتباه افراد خانواده و کوشش ها و روش هایی که برای غذا خوراندن به کودک به کار برده شده است. برخی از این کوشش ها و روش ها عبارتند از:

تشویق کردن، جایزه دادن، تهدید کردن، غذا دادن با زور و فشار و ..

در بیشتر این موارد، کودک پی برده که با غذا نخوردن توجه پدر و مادر و به طور کلی، اطرافیان را به خود جلب می نماید و از اینکه به دلیل نخوردن غذا برای دیگران اهمیت پیدا کرده است، لذت می برد.

زمانی که مادر، از نخوردن غذا توسط فرزندش صحبت می کند، کودک از این که تا این حد به او توجه می شود، لذت می برد.

علل اصلی کم اشتهایی

  1. کم شدن مقدار کالری لازم: همان گونه که ذکر شد، رشد کودک در سال دوم زندگی در مقایسه با سال اول، کاهش می یابد و در حالی که در سال اول عمر، وزن کودک به سه برابر زمان تولد   می رسد و به عبارت دیگر در حدود 7 کیلوگرم افزایش می یابد، در سال دوم فقط 5/2 – 2 کیلوگرم به وزن افزوده می شود، بنابراین احتیاج کودک به کالری، در سال دوم کمتر خواهد بود و در نتیجه اشتهای کودک به طور طبیعی کم می شود و این نوع کم شدن خوراک کودک را نباید به حساب بیماری یا لجبازی کودک گذاشت.

  2. ادامه دادن غذاهای دوره شیرخوری: بیشتر کودکان پس از سن یک سالگی، دیگر به غذاهای دوره شیرخواری مثل حریره یا سوپ تمایل نشان نمی دهند و بیشتر به غذاهای معمولی خانواده علاقه دارند.

  3. مصرف بیش از حد شیر: اگر کودک به مصرف شیر زیاد، آن هم با شیشه عادت کرده باشد، بیشتر حجم معده اش از شیر پر خواهد شد و در نتیجه دچار کم اشتهایی شده و از خوردن غذاهای دیگر خودداری خواهد کرد.

  4. زیاده روی در خوردن میان وعده های غذایی:  به طور معمول، کودکان به خوردن شیرینی، شکلات، شربت و دیگر میان وعده های غذایی از این قبیل، علاقمند می گردند. این مواد غذایی، اشتها را کم کرده و منجر به خودداری کودک از خوردن غذای اصلی می گردد.

  5. عدم علاقه به نوعی ماده غذایی: از زمان شروع غذای کمکی، ممکن است کودک نوع خاصی از غذا را دوست نداشته باشد، پس نباید تلاش کرد با زور و فشار او را وادار به خوردن آن غذا کرد. سلیقه های غذایی در سنین دو تا سه سالگی شکل گرفته و برای سنین بعدی پایدار می مانند.

    اگر کودک از خوردن ماده غذایی مفیدی خودداری می کند، باید مقادیر کمی از آن را با سایر مواد غذایی مخلوط کرده و به او داد تا متوجه بو و مزه آن نشود.

  6. انتخاب نکردن غذا به وسیله کودک: برخی مادران در هنگام غذا خوردن به کودک ایراد می گیرند که اول کدام ماده غذایی را بخورد و بعد کدامیک را، کودک نمی تواند مفهوم این ایراد را درک کند.

    زمانی که کودکان غذایی را با میل خود انتخاب کرده و می خورند (البته در بین مواد مفید و مجاز در دسترس ) روی هم رفته در طول روزها و هفته ها، یک رژیم معتدل و کافی غذایی مورد احتیاج خود را چه از نظر کمی و چه از نظر کیفی دریافت داشته اند.

  7. وقت گذرانی در زمان غذا خوردن: بهتر است کودک از حدود یک ربع قبل از غذا خوردن فرا خوانده شود تا دست و صورت خود را بشوید و از حالت هیجان و خستگی بازی خارج شود. در زمان غذا خوردن باید درباره موضوع هایی گفتگو شود که مورد توجه تمام افراد خانواده به ویژه کودکان باشد و کودک حس کند که او نیز یکی از اعضاء خانواده است.

    وقت گذرانی در موقع غذا خوردن در سن 9 ماهگی تا 5/2 سالگی طبیعی است، کودک با غذا بازی می کند، گاهی دست خود را داخل غذا می کند و ...  زمان و ساعت برای کودک معنایی ندارد و برای او دلیلی وجود ندارد که در خوردن غذا عجله کند، در حالی که مادر سعی دارد مقدار زیادی غذا را در طی مدت کوتاهی به کودک بخوراند !

    باید توجه داشت که وقت گذرانی کودک در هنگام غذا خوردن در ابتدا طبیعی است و به تدریج از بین می رود ولی اگر غذا دادن سریع و اصرار در آن از سوی اطرافیان ادامه یابد، در کودک واکنش منفی به وجود خواهد آمد و به طور ناخودآگاه، وقت گذرانی او افزایش پیدا می کند.

  8. افزایش حس استقلال در سال دوم زندگی: اگر در این سنین کودک وادار به انجام کاری شود، در برابر آن مقاومت می کند و این همان حالت منفی گرایی است که بین سنین 9 ماهگی تا 3 سالگی وجود دارد.

    تمایل کودک به جلب توجه دیگران همراه با حالت منفی گرایی او، در مجموع سبب می شود که اصرار و فشار در هر مورد نتیجه معکوس بدهد. اگر به کودک اصرار شود غذایی را بخورد، به طور یقین از خوردن آن خودداری خواهد کرد و اگر کودک را از خوردن یک نوع غذا منع کنید، بیشتر به خورن آن نوع غذا تمایل خواهد داشت و هر چه اصرار بیشتر شود، خودداری بیشتر خواهد شد. البته این حالت در بزرگسالان هم وجود داشته و ویژه کودکان نمی باشد !

  9. آگاهی کودک از اشتیاق و توجه پدر و مادر به غذا خوردن او: همان گونه که ذکر شد کودک از این که مورد توجه قرار گرفته است، لذت می برد و نسبتب به غذا ایراد می گیرد و روز به روز مشکل پسندتر می شود .

  10. اجازه ندادن به کودک در مشارکت در خوردن غذا: از 6 تا 12 ماهگی، شیرخوار تمایل دارد که خود، قاشق را به دست بگیرد و در خوردن غذا شرکت نماید. هرچند او هنوز در این کار مهارتی ندارد ولی باید به او اجازه داده شود در حد امکان در غذا خوردن مشارکت داشته باشد. اجازه ندادن به کودک در گرفتن فنجان و قاشق و شرکت در غذا خوردن ممکن است موجب خودداری کودک در خوردن غذا شود.

    مشارکت کودک در خوردن غذا بویژه از این نظر اهیمت دارد که استقلال و اعتماد به نفس در او رشد می کند و به این ترتیب، کودک در پایان سال دوم می تواند مسئول تغذیه خود گردد.

    بنابراین باید به کودک اجازه داد در سن 10-8 ماهگی فنجان را با دست خود بگیرد. در سن 12 – 10 ماهگی باید به کودک قاشقی داد که آن را به دهان ببرد.

    در همه این موارد غذا باید توسط بزرگترها به کودک داده شود و فقط به کودک اجازه داده شود با غذا بازی کند.

  11. در نظر گرفتن تفاوت های موجود در اشتهای کودکان: برخی کودکان پرخور و برخی کم خور هستند. کودکان کم حرکت به طور معمول بیش از کودکان فعال و پر جنب و جوش غذا       می خورند.

    ممکن است کودکی بدون هیچ بیماری یا بدون هیچ مشکل رفتاری از طرف خانواده، کم اشتها باشد ولی این موارد معمول نبوده و به تدریج برطرف می شود. اشتهای کودک مانند افراد بالغ از یک وعده تا وعده دیگر و از روز تا روزی دیگر تفاوت دارد و به طور معمول، صبح ها، اشتهای کودکان بسیار کم است و تمایلی به خوردن صبحانه نشان نمی دهند. عدم آشنایی و توجه پدر و مادر به این حالت طبیعی کودک، ممکن است سبب نگرانی خانواده شده و منجر به غذا دادن با زور و فشار شود .

  12. عدم توجه پدر و مادر به روند افزایش وزن کودک: هر کودک از نطر ساختمان بدن و در نتیجه اضافه شدن وزن و قد با کودک دیگر تفاوت دارد. افزایش وزن کودک بستگی به عوامل زیادی دارد ولی بسیاری پدر و مادرها به اشتباه کودک خود را به دیگر کودکان و آشنایان مقایسه می کنند و علت عمده کمتر بودن رشد فرزندشان را در علل تغذیه ای می دانند. به علاوه باید در نظر داشت که زمان رشد کودکان با یکدیگر متفاوت است و بسیاری کودکان، رشد تاخیری دارند یعنی دیرتر از سایر هم سن و سال هایشان رشد می کنند .

  13. سایر علل بی اشتهایی: تا اینجا در مورد علل اصلی بی اشتهایی کودکان یعنی "اشکالات رفتاری خانواده و اصرار در خوراندن غذا " توضیح داده شد. هرچند علت عمده بی اشتهایی بیشتر کودکان همین عوامل است ولی سایر دلایل که با شیوع کمتری سبب بی اشتهایی می شوند را نیز باید متذکر شد. این علل عبارتند از :

    الف . عفونت های حاد

    ب . عفونت های مزمن

    پ . مصرف برخی داروها ( داروهای ضدتشنج، ضد افسردگی، ضد حساسیت، داروهای آسم، داروهای قلبی )

    ت . کمبود آهن

    ث . کمبود روی

    ج . ناراحتی های دستگاه گوارش

    چ . مشکلات احساسی   و.....

    چه کنیم تا کودک علاقه بیشتری به غذا خوردن نشان دهد ؟

  1. سعی کنید قاطع باشید، ولی عصبانی نشوید، مطمئن باشید فرزند خردسال شما به زودی یاد خواهد گرفت که بنشیند و غذا بخورد.

  2. اجازه دهید تا کودک، غذای خود را کشف کرده و از آن لذت ببرد. یعنی ممکن است کودک مدتی با انگشتان خود غذا بخورد یا با غذای خود بازی کند، ولی بالاخره بعد از مدتی، غذا خودن با قاشق را یاد می گیرد.

  3. غذا را به بچه ها تحمیل نکنید، در روزهای مختلف، غذاهای متنوعی برای کودکان فراهم کنید. به مرور ذائقه کودک برای غذاهای مختلف شکل خواهد گرفت.

  4. قاطعانه از دادن شیرینی جات و یا سایر میان وعده های غذایی فاقد ارزش غذایی کافی به کودک خودداری کنید. در نظر داشته باشید کودکان برای حدود 1000 کیلو کالری انرژی مورد نیاز روزانه خود، جایی برای این قبیل مواد غذایی بی ارزش ندارند. از میان وعده های غذایی سالم و دارای ارزش غذایی  استفاده کنید .

  5. غذا را در حجم کم و دفعات مکرر در اختیار کودک قرار دهید .

  6. همیشه غذا را کمتر از میزان مورد نظر در بشقاب کودک بریزید، پر کردن بشقاب کودک باعث خودداری او از  غذا خوردن خواهد شد .

  7. سعی کنید در زمان غذا خوردن، محیط آرام و در عین حال شاد برای کودک فراهم کنید. متاسفانه در بسیاری موارد، در حین غذا خوردن تمامی تنش های عصبی بزرگترها به سایر افراد خانواده منجمله کودک منتقل شده و منجر به عجله کردن در حین غذا دادن به کودک و تشدید مشکل رفتاری کودک و در نتیجه خودداری او از خوردن غذا می شود.

  8. نسبت به غذا خوردن یا نخوردن کودک، عکس العمل نشان ندهید یعنی وقتی کودک لقمه ای از غذا را خورد، با ابراز خوشحالی او را تشویق نکنید و وقتی آن را نمی خورد عصبانی نشوید! یعنی نباید بگذارید او بفهمد که تا چه حد غذا خوردن یا نخوردن او برای شما اهمیت دارد.

  9. در حضور کودک، راجع به غذا نخوردن او با دیگران صحبت نکنید، چرا که فکر می کند با غذا نخوردن می تواند توجه اطرافیان را به خود جلب کند و به این ترتیب، شخصیت مهمی می شود که در همه جوامع به دلیل قدرت نمایی اش در غذا نخوردن مورد توجه قرار می گیرد!

  10. سعی کنید ظاهر غذا و ظرف آن برای کودک جالب باشد .

  11. او را با سایر کودکان مقایسه نکنید .

  12. اگر به نظر پزشک، فرزند شما دچار بیماری نیست، نگرانی ها را از خود دور کرده و بدانید مشکل شما تنها یک راه حل دارد، صبر و باز هم صبر.

    راهنمایی فوق نشان دهنده لزوم حوصله داشتن مادران است که علاوه بر فواید جسمانی، فواید روحی نیز برای کودکان و خانواده ها خواهد بود .