فاجعه کمبود ید و اختلالات ناشی از کمبود ید

روح الله دهمرده کارشناس معاونت بهداشتی

منبع: بستهآموزشی ویژهکارشناستغذیه درطرحنویننظامتحولسلامت، دفتر بهبود تغذیه، ویرایشدوم1395

 مجموعه آموزشی تغذیه برای تیم سلامت در برنامه پزشک خانواده، دفتر بهبود تغذیه، ویرایش اول 1392

ید یکی از ریزمغذی های ضروری برای بدن است که بیشتر در اقیانوس‌ها یافت می‌شود. یون ید در اثر تابش پرتوهای خورشید به ید آلی تبدیل می‌شود که چون فرار است از سطح دریاها تصعید می‌شود. غلظت ید در آب دریا 50 تا 60 میکروگرم در لیتر و در هوا حدود 6/0 میکروگرم برای هر مترمکعب است. یدی که در آتمسفر قرار دارد با ریزش باران به سطح خاک باز می‌گردد. باران‌ها، سیلاب‌ها و یخبندان‌ها ید موجود در خاک را شسته و به رودخانه‌ها، دریاچه‌ها و دریاها می‌ریزند. بنابراین بیشتر نقاط دنیا، به ویژه مناطق کوهستانی با کمبود ید روبرو هستند. در مناطقی که آب و خاک از نظر میزان ید فقیر است محصولات غذایی نیز ید کافی ندارند و تنها راه برای تامین ید مورد نیاز بدن افزودن آن به نمک خوراکی است.

تاکنون کمبود هیچ ماده مغذّی را در جهان مانند یُد      فاجعه آمیز نخوانده اند و ابعاد کمبود هیچ ماده مغذی به اندازه یُد مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار نگرفته است. نقش موثر ید در ساخت


فاجعه کمبود ید و اختلالات ناشی از کمبود ید

روح الله دهمرده کارشناس معاونت بهداشتی

منبع: بستهآموزشی ویژهکارشناستغذیه درطرحنویننظامتحولسلامت، دفتر بهبود تغذیه، ویرایشدوم1395

 مجموعه آموزشی تغذیه برای تیم سلامت در برنامه پزشک خانواده، دفتر بهبود تغذیه، ویرایش اول 1392

ید یکی از ریزمغذی های ضروری برای بدن است که بیشتر در اقیانوس‌ها یافت می‌شود. یون ید در اثر تابش پرتوهای خورشید به ید آلی تبدیل می‌شود که چون فرار است از سطح دریاها تصعید می‌شود. غلظت ید در آب دریا 50 تا 60 میکروگرم در لیتر و در هوا حدود 6/0 میکروگرم برای هر مترمکعب است. یدی که در آتمسفر قرار دارد با ریزش باران به سطح خاک باز می‌گردد. باران‌ها، سیلاب‌ها و یخبندان‌ها ید موجود در خاک را شسته و به رودخانه‌ها، دریاچه‌ها و دریاها می‌ریزند. بنابراین بیشتر نقاط دنیا، به ویژه مناطق کوهستانی با کمبود ید روبرو هستند. در مناطقی که آب و خاک از نظر میزان ید فقیر است محصولات غذایی نیز ید کافی ندارند و تنها راه برای تامین ید مورد نیاز بدن افزودن آن به نمک خوراکی است.

تاکنون کمبود هیچ ماده مغذّی را در جهان مانند یُد      فاجعه آمیز نخوانده اند و ابعاد کمبود هیچ ماده مغذی به اندازه یُد مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار نگرفته است. نقش موثر ید در ساخت هورمون های غده تیروئید و تاثیر هورمون های فوق، در اعمال حیاتی انسان در دوران جنینی، کودکی، بلوغ، دلیل عمده اهمیت ید است.

تخمین زده شده است که 6/1 میلیارد نفر از ساکنان جهان در معرض خطر کمبود ید هستند. این تعداد بالغ بر30 درصد کل جمعیت جهان می‌گردد که از این تعداد 655 میلیون نفر مبتلا به گواتر، 7/5 میلیون کِرتِن و 26 میلیون در معرض آسیب های مغزی می‌باشند. مشکل کمبود ید و اختلالات ناشی از آن در بسیاری از مناطق ایران یک بیماری اندمیک شناخته می شود. مناطق مختلف استان سیستان و بلوچستان نیز به درجات مختلف دریافت ناکافی ید مشاهده و در وضعیت کمبود خفیف تا شدید می باشد.

متابولیسم ید در بدن: در بدن افراد سالمی که در مناطق با ید کافی زندگی می‌کنند، بین 10 تا20 میلی‌گرم ید وجود دارد. از این مقدار،70 تا80 درصد آن در تیروئید ذخیره می‌شود. مهمترین مورد استفاده ید در بدن، شرکت در ساختن هورمون‌های تیروئید است. اگرچه تیروئید، خود مکانیسم‌هایی دارد  که می‌تواند کمبود جزیی ید را تا حدودی جبران کند ولی کمبود شدید ید موجب می‌شود که در عملکرد غده تیروئید اختلال‌های شدیدی بروز کند. مصرف روزانه ید در مناطق مختلف دنیا متفاوت است و از چندین میکروگرم (مناطق گواتر آندمیک) تا چندین میلی‌گرم (ژاپن) در روز می‌رسد. در کشورهایی که به نان و نمک و سایر اغذیه‌ها مواد یددار اضافه می‌کنند (مانند کشورهای غربی) میزان مصرف روزانه ید تا 500 میکروگرم و در سایر کشورها میانگین مصرف روزانه بین 150 تا 200 میکروگرم است. هر فرد روزانه، به 150  میکروگرم ید نیاز دارد که 5 تا 10 درصد آن از راه آب و بقیه با مواد غذایی تامین می‌شود.

هورمون های تیروئید پس از آن که در تیروئید ساخته شدند با جریان خون در سراسر بدن حرکت کرده و بسیاری از فعل و انفعالات شیمیایی قسمت های مختلف بدن را کنترل        می نمایند، این هورمون ها برای تکامل و عملکرد طبیعی بدن، مغز و دستگاه عصبی، برای حفظ گرمای بدن و انرژی ضروری هستند. اختلال در رشد مغزی و جسمی،کری و لالی و لوچی چشم، کاهش بهره هوشی کودکان،کاهش قدرت یاد گیری و افت تحصیلی از دیگر عوارض کمبود ید است.

منابع غذایی ید: اگرچه غنی بودن آب از ید برای تامین ید گیاهان و حیواناتی که از آن آب استفاده می‌کنند لازم است تا انسان که از مواد گیاهی و حیوانی استفاده می‌کند بتواند آن را به مقدار کافی دریافت کند، اما مقدار یدی که بدن به طور مستقیم از آب دریافت می‌کند حدود 5 درصد نیازهای انسان را برآورده می‌سازد. بنابراین غنی بودن مواد گیاهی و حیوانی از ید برای دریافت کافی این ماده ضروری است.

در مناطقی که دچار کمبود ید نیستند، بیشتر دانه‌های غلات و حبوبات، میوه‌ها و سبزی‌ها از نظر مقدار ید فقیر هستند. اسفناج، شلغم، جعفری، کاهو، برگ درخت مو مقدار زیادی ید (هرکیلوگرم خشک آن‌ها بیشتر از 1000 میکروگرم ید) دارند، کلم، نعناع، تربچه، پیاز، بامیه حاوی مقادیر متوسط ید هستند (یک کیلوگرم خشک هر یک از آن‌ها بین 300 تا 600 میکروگرم ید دارد). بدیهی است در مناطقی که میزان ید آب کاهش یافته، مقدار ید سبزی‌ها کمتر از مقادیر ذکر شده است و با تشدید کمبود ید در این مواد، این عنصر به مقدار بسیار جزیی یافت می‌شود. مقدار ید در محصولات شیر و تخم‌مرغ و مواد دیگر حیوانی متغیر است و به میزان ید خاک و در نتیجه مقدار ید گیاهانی که حیوانات از آن تغذیه می‌کنند بستگی کامل دارد.

غذاهای دریایی مانند صدف‌ها و میگو از منابع غنی ید هستند ولی چون در برنامه غذایی سهم کمی دارند در تامین ید بدن انسان اثر زیادی ندارند. در هر کیلوگرم ماهی آب شور 300 تا 3000 میکروگرم و ماهی آب شیرین 20 تا40 میکروگرم ید دارد. میزان ید ماهی دریاچه‌ها از دریاها کمتر است. از آن جا که اگر فردی بخواهد میزان ید روزانه خود را از محصولات دریایی تامین کند باید روزانه به طور مستمر بیش از 300 گرم از این مواد مصرف کند، بنابراین نمی‌توان مصرف این مواد را به عنوان تنها راه پیشگیری از کمبود ید توصیه کرد.

- نمک های تصفیه نشده  حاوی  ناخالصی هایی مانند سولفات کلسیم یا گچ و فلزات سنگین مانند سرب، جیوه، ارسنیک و کادمیوم می باشد که سلامتی انسان را به خطر  می اندازد.

- وجود ناخالصی در نمک تصفیه نشده علاوه بر ایجاد عوارض نامطلوب باعث کاهش شوری نمک شده و در نتیجه  افزایش مصرف نمک را به دنبال خواهد داشت .

- نمک های تصفیه شده یددار به دلیل خلوص بالا میزان ید را بهتر و به مدت بیشتری حفظ  می نماید.

توصیه هایی مهم برای استفاده از نمک تصفیه شده یددار:

- نمک یددار را نباید به مدت طولانی در معرض نور خورشید و یا رطوبت قرار دهید ، زیراید خود را از دست می دهد.

- بهتر است نمک یددار در ظروف بدون منفذ، پلاستیکی، چوبی، سفالی یا شیشه های رنگی با سرپوش محکم نگهداری شود.

- در هنگام خرید نمک به تاریخ تولید و انقضا و وجود پروانه ساخت از وزارت بهداشت و عبارت یددارتصفیه شده (تبلور مجدد) بر روی بسته بندی نمک دقت کنید.

- حتی الامکان سعی شود نمک به اندازه مصرف خریداری گردد.

- سعی شود نمک را در انتهای آشپزی به غذا اضافه شود.

برای پیشگیری از بروز  بیماریهای قلبی و عروقی و افزایش فشارخون مصرف نمک را کاهش دهید و به میزان کم از نمک یددارتصفیه شده استفاده کنید.