مراحل و اقدامات اساسی در فرایند مشاوره

مراحل و اقدامات اساسی در فرایند مشاوره

مهناز خیراندیش، کارشناس سلامت روان مرکز جامع سلامت امام رضا(ع)، کارشناس ارشد روانشناسی بالینی

منبع: اصول اخلاقی و ارزش های فرهنگی در مشاوره، دکتر شکوه نوابی نژاد،تهران انتشارات مهدی رضایی،1387

فرایند مشاوره

هر چند مسائل و مشکلات، فردی که مشاور معمولا با آن سروکار دارد بسیار است ولی می توان همه آنها را به دو یا سه دسته کلی تقسیم نمود و برای آغاز و ادامه فرایند مشاوره ترتیبات مفیدی ارائه کرد. منظور این نیست که مشکلات دشوار و پیچیده آن قدر نادر و کمیاب هستند که مشاور می تواند وجود آنها را نادیده بگیرد، بلکه بر عکس مشاور باید از این حقیقت آگاه باشد که گاه یک نشانه عاطفی در رفتار مراجع، مبین وجود مشکلی بسیار ناراحت کننده و شدید است. به عنوان مثال تقلب دانش آموز را در یک امتحان کتبی مورد نظر قرار می دهیم:

آیا علت تنبلی دانش آموز است؟آیا او ناگزیر از تقلب است؟آیا درست و نادرست را خوب از هم تمییز نمی دهد؟ آیا فاقد وجدان و ارزش است؟

مراحل فرایند مشاوره

هر مصاحبه ی مشاوره ای فرایندی است که تمام اقدامات آن به هم پیوسته و دارای هدف مشخصی است. به منظور حل مشکل،فرایند مشاوره باید دارای جهت و مسیری کاملا محسوس برای مشاور و مراجع هر دو باشد. در حقیقت این احساس، به آزادی و انعطاف پذیری فرایند مشاوره فزونی می بخشد. اقدامات مشاوره در مسیر وصول به هدف است. بدون اینکه به جنبه انعطاف پذیری آن لطمه وارد سازد. مهم ترین این اقدامات عبارتند از:

1- ایجاد نخستین رابطه حسنه

2- تبیین اهداف مشاوره و نقش مشاور و مراجع

3- بیان مشکل

4- تصیم در مورد انتخاب روش مشاوره

5- اندیشیدن منظم و اصولی درباره مشکل

6- گردآوری اطلاعات

7- تعبیر و تفسیر اطلاعات

8- ترکیب فعالیت های عملی ممکن

9- طرح ریزی و برنامه ریزی

10- خلاصه کردن مشاوره

11- دعوت برای مشاوره های دیگر

12- پی گیری

ایجاد نخستین رابطه حسنه

در هر ملاقاتی که بین دو نفر صورت می گیرداولین کار سلام و درود است که در واقع آغاز مرحله آشنایی آنهاست. هنگامی که مراجع در آستانه در قرار می گیرد مشاور در سلام کردن سبقت می جوید. اگر مشاور اسم مراجع را بداند ضمن ادای سلام به کار خواهد برد و اگر نداند خود مراجع اسمش را خواهد گفت. پس از استقبال از مراجع و یکی دو دقیقه به گفتگوها عادی پرداختن، به جا و مناسب است.

این اولین تماس، ساده ولی بسیار مهم است، زیرا همین دو سه دقیقه زمینه موفقیت اولین جلسه را فراهم نموده و مهم تراز آن جلسات بعدی را پایه گذاری می کند، چون منظور از مشاوره کمک به مراجع است، باید در لحظات اول مصاحبه محیطی گرم و برخوردی، پذیرا احساس شود. اهمیت حالات صورت،حرکات بدن،گرمی آهنگ صدا، بیش از کلماتی است که به کار می رود.

اگر مشاور نتواند از نخستین تماس خود رابطه و پیوندی دوستانه و گرم ایجاد کند ممکن است مراجع احساس طردی نماید و مشاور در نیل به مقصود با شکست مواجه گردد.

تبیین اهداف مشاوره و نقش مشاور و مراجع

در چارچوب عقاید و اصول مشاوره ای مسولیت شروع مصاحبه به عهده مشاور است. او صحنه را آن گونه آماده می کند که به محض ورودمراجع، وی او را ملاقات کند و به نحوی برای او نقش خود را که گوش دادن به حرف های او و اندیشیدن با او درباره مشکل است، بیان کند. اغلب مراجع به سادگی علت آمدن خود را بیان نمی کند. در چنین موردی برای آغاز مصاحبه، مشاور به اقتضای مکان و میزان پختگی مراجع با زبانی مناسب مطالب زیر را عنوانمی کند:

"چیزی تو را ناراحت می کند آیا مایلی راجع به آن با من صحبت کنی؟ من از گوش دادن به حرف های تو بسیار خوشوقتم و اطمینان دارم که به خوبی می دانی تو خود تنها کسی هستی که می توانی برای زندگیت تصمیماتی اتخاذ کنی. در نتیجه تجربه آموخته ایم که اگر کسی خود راجع به مشکلش خوب بیندیشد و به پاسخی برسد به راه حل بهتری خواهد رسید تا اینکه شخص دیگری برای او تعیین تکلیف کند، در هر حال من در اینجا برای کمک به تو به هر طریقی که بتوانم آماده هستم".

این مرحله نخستین نامیده می شود و هدف آن این است که مراجع از نقش مشاور و نقش خود در فرایند مشاور آگاه شود.

 

بیان مشکل

مشاور پس از بیان سبک و روش مشاوره، باید از مراجع بخواهد تا مشکلش را بیان کند و اگر تا کنون آن رابیان کرده کامل تر شرح دهد. این درخواست باید ساده صورت گیرد. تمام گفته های مشاور باید به روشنی برساند که به سلامت عمومی مراجع علاقمند می باشد و آماده است تا مدتی وقت و فکرش را به مشکلات او اختصاص دهد. در طول اولین قسمت مصاحبه، اصولا مشاور گوش شنوا داشته و هدفش درک دو مطلب است:

یکی جنبه ذهنی و عقلی مشکل مراجع، و دیگر میزان درگیری عاطفی او. اولین مصاحبه باید در محیط کاملا مجاز و آزادی که عاری از هر گونه ارزیابی و داوری مشاور درباره مراجع باشد، صورت گیرد.

تصمیم درمورد انتخاب روش مشاوره

بر مبنای جنبه های عقلی و احساسی مصاحبه مقدماتی، مشاور باید به طور آزمایشی تصمیماتی اتخاذ کند تا معلوم شود آیا مشکل مراجع در حوزه شایستگی و مسوولیت او هست یا نه. این عمل ممکن است صرف کمک ساده ای به دانش آموز در مورد هدف های تحصیلی و یا حرفه ای و یا بهبود عادات مطالعه او باشد. در عین حال گاه در پس مشکل آنی مراجع نگرانی های شدید عاطفی، روابط نا مطلوب با پدر و مادر، عدم اعتماد به نفس و یا احساس ناکامی ناشی از آرزوهای غیر واقعینهفته است. هنگامی که مشاور ماهیت مشکل را ارزیابی می کند در حقیقت تصمیم می گیرد که برای ادامه جریان مشاوره کدام فن و روش را به کار برد. اگر در همان ابتدای مشاوره به نظر برسد که مشکل عملی و مستلزم اندیشیدن عاقلانه است، نقش مشاور کمک به دانش آموز در گردآوری و تجزیه و تحلیل اطلاعات و آزمون تعدادی از نتایج فرضی آن ها خواهد بود.

اگر مشکل در عرصه سازگاری عاطفی و یا سلامت روانی باشد، مشاور باید ببیند که آیا مورد در حوزه شایستگی او هست یا نه، اگر هست چه روشی اتخاذ کند،چه نقشی ایفا کندو چه رابطه ای برقرار نماید. اگر مشاور تشخیص دهد که درمان مشکل عاطفی با گوش دادن حاصل نمی شود و این روشنامناسب و حتی زیان آور است، وظیفه اوست که مراجع را نزد متخصص بفرستد و پیش از این عمل باید در او آمادگی پذیرش کمک از متخصص را به وجود آورد.

اندیشیدن منظم و اصولی درباره مشکل

تشخیص مشاور نسبت به این که مشکل مراجعان تا چه اندازه مربوط به طرح ریزی است (طرح ریزی برنامه تحصیلی، شغلی،ازدواج،شرکت در فعالیت ها و ...)احتمالا در اواخر نخستین مصاحبه به عمل می آید. بعد از این مشاور موظف است به اقتضای بینش ایجاد شده در مراجع یک رشته طرز فکر منطقی درباره مشکل را به او ارائه دهد.

مشاورمی تواند یک سلسه پرسش های باز را عنوان کند، اگر چنین پرسش هایی در مراجع به خودی خود منتج به پاسخ هایی نشود بهتر خواهد بود از روش فرافکنی استفاده شود. مشاور ممکن است پیشنهاد کند که مراجع درباره کس دیگری که با مشکلی مشابه مشکل او مواجه است بیندیشد و بعد بپرسد به نظر تو این شخص در چنین شرایطی چه باید بکند؟ این اندازه دوری و انصراف از مشکل شخصی، ذهن مراجع را به فرایند حل مشکل معطوف می سازد، این امر برداشتن بار خود"خود درگیری" را که مانع فکر کردن و چاره اندیشی اوست تسهیل کرده او را قادر می سازد تا با آرامش بیشر درباره راه حل مشکل بیندیشد. مراجع باید بداند هر چند مشاور به او در اندیشیدن راجع به مشکل و کاربرد این اطلاعات، یاری می دهد ولی اتخاذ تصمیم نهایی با خود اوست. منظور از این حقیقت که مسئولیت تصمیم نهایی به عهده مراجع است این نیست که اگر مراجع از مشاور درخواست کند که نتایج تصمیمات او را ارزیابی کند مشاور از کمک مضایقه نماید بلکه منظور این است که درسراسر فرایند مشاوره مراجع خود مسئول تصمیم و طرح نهایی است.

گردآوری اطلاعات

مشاور هر موقع مقتضی بداند مصاحبه را ختم می کند و از دانش آموز(مراجع) می خواهد تا سیاهه مختصری راجع به خود تهیه کند. این سیاهه شامل گزارشی درباره سلامت، سوابق خانوادگی و تحصیلی، پیشرفت در تمام دروس،فعالیت های کلاسی و غیر آن،علایق ورغبت ها در زمان های مختلف و ارزیابی جنبه های مثبت و منفی خود می باشد. مساله اجرای تست های دیگر خود به بحث بیشتر نیاز دارد. بسیار مفید است اگر مشاور فرم ویژه ای در اختیار داشته باشد که انواع تست ها و خصوصیات مربوط به آنها را نشان دهد و برای مراجع توضیح دهد که اطلاعات به دست آمده از تست ها به انضمام حقایق و اطلاعات دیگر تا چه حد به شناخت او کمک می کند. این عمل موثر تر و بهتر از تصمیم یک جانبه مشاور و یا یک برنامه اجباری تست است که بدون توجه به مشکلات مراجعان در مورد همه یکسان اجرا شود. احتمالا مصاحبه مقدماتی بین30تا60 دقیقه و مدت اجرای تست بین 2تا6 ساعت به طول می انجامد علاوه بر این ممکن است اجرای تست های دیگر نیز محتاج صرف وقت بیشتر باشد. اقدامات بعدی،یعنی تعبیر و تفسیر و نتیجه گیری از این اطاعاتو آماده شدن برای فعالیت های عملی، بر اساس این اطلاعات،ممکن خواهد بود.

تعبیر و تفسیر اطلاعات

از خصوصیات این قسمت از مشاوره این است که مصاحبه به صورت کنفرانسی اجراء می گردد که در آن مشاور و مراجع پشت میزی که روی آن اسناد و اطلاعات گردآمده قرار دارد، می نشینند و هدف آنها رسیدنبه تفاهم درباره این مطالب است. مطالبی که تنها به وسیله مراجع تعبیر و تفسیر می شود مانند چگونگی پیشرفت تحصیلی او، اطلاعات مربوط به سوابق خانوادگی و احساس او درباره روابط با افراد. مطالب دیگر از قبیل پرونده تحصیلی که در آن اطلاعات جامعی درباره رغبت ها،توانایی هاو نمونه پیشرفت های مراجع وجود دارد به وسیله مشاور که از آن اگاهی کامل دارد تعبیر و تفسیر و نتیجه گیریمی شود. پس از مشاهدات عینی این مدارک باید به مراجع فرصت داده شود تا واکنش خود را نسبت به تصویری که از اطلاعات مزبور به وجود آورده، نشان دهد. معمولا پس از آنکه مشاور و مراجع هر دو تعبیر و تفسیر جامعی به عمل آوردند، مشاور می تواند بلافاصله و یا بعد از مراجع بخواهد تا واکنش و نظر خود را نسبت به آن ابراز کند. گاه مفید خواهد بود که مشاور از مراجع بپرسد که به نظر او کدام یک از این اطلاعات پرمعنی تر و مفید تر است. گاه مصاحبه تعبیر و تفسیر مدارک و اطلاعات، منتهی به پرسش هایی شود که مراجع درباره عملی شدن آرزوها و خواسته های خود دارد.

فعالیت های عملی ممکن

در این مرحله از مشاوره، جهت مصاحبه تغییرکرده، بجای مراجع، محیط مورد توجه واقع می شود. خاصه جنبه هایی از محیط کهرغبت های مراجع معطوف آن است. مشاور باید نقش، رهبری را ایفا کند و در صورت لزوم فهرستی از امکانات موجود را، با کمک مراجع تنظیم نماید. مشاور باید از مراجع بخواهد تا تمام موارد و امکانات موجود را به دقت رسیدگی و مورد توجه قرار دهد. این مرحله که در واقع شامل دو اقدام تعبیر و تفسیر اطلاعاتو ترکیب فعالیت های عملی ممکن است معمولا در یک مصاحبه صورت می گیرد.

طرح ریزی

جلسه طرح ریزی به این منظور است که در مراجع هدف های آزمایشی ایجاد کند، زیرا در آن موقع و با مدارک موجود تعیین هدف های واقعی مستلزم طرح ریزی ها و اطلاعات و مدارک بیشتر است. مشاور باید به حد کافی انعطاف پذیر بوده اصرار نورزد که هر مصاحبه الزاما به هدف های مشخص و یا برنامه های طرح ریزی شده ای منتج گردد، که به درجه نهایی رسیده باشد. پذیرفتن ماهیت آزمایشیطرح ها،برای این نیست که فرایند مشاوره در رسیدن به طرح های عملی با شکست مواجه است. صحیح است که مشاور برای مشکل یا مشکلاتی که مراجع احساس می کند به وجود آمده،باید با ایجاد طرح های عملی (طرح های آزمایشی) نوید برطرف کردن مشکل را بدهد.

خلاصه کردن مشاوره

نتیجه مصاحبه نهایی خلاصه کردن مشاوه به وسیله مشاورو مراجع است. در خلاصه کردن نتایج دو هدف مورد نظر است:

اولین هدف آن است که مشاور و مراجع که روبروی هم قرار گرفته اند، با هم خلاصه ای از مشاوره را بیان کنند.

دومین هدف تهیه گزارشی کتبی مشاوره است. مشاور باید گزارش مختصری از مشاوره تهیه و پیوست پرونده مراجع کند تا در آینده در صورت لزوم مورد استفاده قرار گیرد. اهمیت خلاصه کردن مشاوره در این است که جنبه آموزندگی دارد و این هدف مشاوره است. چون در بیشتر موارد مشاوره به طول می انجامد و حقایق و اطلاعات و احساسات بی شماری را در بر دارد.

پیگیری

پیگیری برای مشاور ارزش حرفه ای دارد و برای مراجع مفید و اطمینان بخش است. هرچند مراجعان پیوسته طالب آزادی در انتخاب تصمیم هستند، ولی در عمل کاملا از استقلال و خود رهبری محض برخوردار نخواهند بود و به کمک نیازمندند. پیگیری، قسمتی از نقش مشاور برای مشاهده فعالیت های مراجع در فواصل زمانی معین است تا بتواند مراجع را برای تکمیل کار خود تشویق کند و احیانا اقدامات طرح ریزی شده را که مراجع ازآن غفلت ورزیده به او گوشزد نماید. خدمات پیگیری برای مشاور و مراجع هر دو ارزنده است. هیچ راهنما و مشاوری نمی داند که مشاوره او تا چه حد موثر افتاده است، مگر آن که نتایج آن را مورد بررسی قرار دهد. اجرای یک برنامه منظم پیگیری در خدمات مشاوره جنبه تحقیقی نیز دارد و برای ارزیابی و توسعه و پیشرفت حرفه ای مشاوره ضرورت کامل دارد.


/ 0 نظر / 28 بازدید