مفهوم ارتباط در حوزه سلامت

مفهوم ارتباط در حوزه سلامت

مجتبي کندري،کارشناس آموزش و ارتقاي سلامت ، احمد کهخا ژاله،سمعي بصري

منبع: اصول طراحي پيامهاي بهداشتي،نژاد دادگر نازيلاباهمکاري زاهدي ليلا،چاپ پارسا،نوبت اول 1396

مفهوم ارتباط در حوزه سلامت مفهومی است که با سرعت و اهمیت فزاینده ای در هر دو عرصه سلامت عمومی و بخش های انتفاعی و غیر انتفاعی ارایه دهنده خدمات سلامت جامعه، در حال رشد است.ارتباط یعنی فرایند درک وبه اشتراک گذاری معانی، مفاهیم و ارتباط موثر، رابطه ای است که در آن طرف مقابل، پیام فرستنده را با حداکثر دقت دریافت و درک می کند.

در یک ارتباط موثر هدف انتقال معنی است. معانی پل ارتباطی میان عوامل عینی و انتزاعی هستند. هر پیام حاوی دو بخش جداگانه است، صورتی ظاهری ومفهومی درونی که اشاره بر مفهوم خاصی دارد. توانایی برقراری ارتباط و پیوند میان این دو بخش به توان افراد و مخاطبین باز می گردد. واژه ها و تصاویر با معانی مشترک می توانند واکنش های کاملا متفاوتی را در مخاطبین برانگیزاند.

مثلا واژه های چاق، تپل مپل، تنومند ودارای اضافه وزن را در نظر بگیرید. همه ی اینها دلالت بر مفهومی مشترک دارند اما در عمل کاربردهای متفاوتی دارند. واژه ی تپل مپل احساس خوبی ایجادمی کند و معمولا بار منفی ندارد اما واژه ی چاق عملا و ظاهرا بار منفی دارد و استفاده از آن چندان خوشایند به نظر نمی رسد.

دقیقا مانند واژه ها،تصاویر بصری نیز دارای معانی مختلفی هستند. به طور کلی وقتی بخشی از انتقال پیام و مفهوم به تصورات وتجسمات واگذار می شود، اثر گذاری آن خیلی بیشتر از حالتی است که تمام جزییات دقیق و ریز به ریز مطرح می شود.

اجزای مختلف تشکیل دهنده فرایند ارتباط عبارتند از :

1- فرستنده (منبع): فرستنده پیام، آغاز کننده ارتباط است و معمولا جهت انتقال اطلاعات و مفاهیم به گیرندگان اقدام به برقراری ارتباط می کند.

2- گیرنده (مقصد): گیرنده پیام کسی است که پیام را دریافت می کند و از آن مفاهیمی را استنباط می کند. در اینجا باید توجه داشت که اگر استنباط گیرنده با مقصود فرستنده منطبق نباشد، پیام کامل دریافت نشده است.

3- مفهوم ذهنی پیام: مفهوم ذهنی پیام همان فکر واندیشه ای است که باید به گیرنده منتقل شود.

4- نماد عینی پیام:منظور از نماد عینی پیام همان علایم و نشانه هایی است که پیام را به صورت خبر، نکته یا موضوع به گیرنده انتقال می دهند.

5- وسایل ومجاری ارسال پیام: برای ارسال پیام از وسایل و طرق متنوعی استفاده می شود، برای مثال، ازهوا برای انتقال اصوات،از کاغذ برای انتقال پیامواز سیم برای انتقال پیام های تلفنی استفاده می شود. برخی از صاحبنظران پیام را از وسیله ارسال آن متمایز می سازند ولی پیوستگی وامتزاج پیام و وسیله ارتباطی چنان زیاد است که تفکیک ناپذیر بنظر می رسند. به هر حال تناسب پیام یا وسیله ارسال آن،تاثیر زیادی بر کارایی و اثر بخشی ارتباط دارد.

6- دریافت وثبت پیام: دریافت و ثبت صحیح پیام ارسالی از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است و عامل مهمی در برقراری ارتباط موثر محسوب می شود.

7- تبدیل کردن پیام به مفهوم ذهنی: پس از دریافت پیام،گیرنده باید آن را به اطلاعاتی تبدیل کند که مورد نظر فرستنده پیام بوده است، بنابراین بر مبنای تجربه گذشته گیرنده و انتظارات و مقاصد فرستنده و ادراک گیرنده از علایم ارسالی، برای تبدیل پیام به مفاهیم ذهنی اقدام می شود.

8- ادراک پیام:پس از تبدیل پیام به مفاهیم ذهنی،محتوای آن را ادراک می گردد.

9- عوامل ایجاد اختلال(پارازیت): در فراگرد ارسال پیام از فرستنده به گیرنده،عوامل متعددی وجود دارند که موجب اختلال در ارسال پیام ونامفهوم شدن آن یا تداخل در ارتباطات می گردند که به عنوان پارازیت می باشند.

اصطلاح"طراحی پیامهای آموزشی" از دهه 1970در ادبیات رشته تکنولوژی آموزشی به کار رفته است.طراحی پیام هایی به زبان ساده پاسخ به این سوال است که"چگونه می توانیم از طریق بیان،نوشته،تصویرهای ثابت یا متحرک ومنابع اینترنتی وغیره به نحوی موثر آموزش خود را به اجرا بگذاریم؟" طراحی پیام بهداشتی صحیح و اثر بخش یکی از مهم ترین مراحل در یک برنامه آموزشی است که برای تغییر رفتار طراحی شده است.

مراحل طراحی پیام

مرحله اول: شناخت مخاطبین ومشارکت آنها

پیام های بهداشتی اغلب توسط متخصصان در زمینه بهداشت و سلامت،طراحی می گردند. برای به حداکثر رساندن تاثیر پیام متخصصان و کارکنان بهداشتی باید شناخت کافی از ویژگی های (دموگرافیکی،فرهنگی،رفتاری و روانشناختی)مخاطبین خود داشته باشند وپیامهایی متناسب با سن،جنس،وضعیت سلامتی،تحصیلات و...آنها تهیه نمایند به عبارتی پیامی که در خصوص انتخابهای صحیح غذایی تهیه می شود برای یک کودک،جوان،بزرگسال وسالمند متفاوت خواهد بود.درغیر این صورت احتمال عدم موفقیت آموزشها کمپین های اطلاع رسانی بسیار است چرا که ممکن است تفاسیر اشتباه در بین مخاطبین ایجاد شده و افراد نسبت به محتوای اصلی بی تفاوت شوند. به عبارتی دسته بندی مخاطبین وشناخت نیازهای آنها کلید اصلی در این گام می باشد.

مرحله دوم: طراحی اولیه پیام

این مرحله بر اساس نتایج بدست آمده از مرحله اول(شناخت مخاطبین) واصول و قواعد کلی طراحی پیام، انجام می شود. هدف این مرحله،طراحی پیام ساده و شفاف برای مخاطبین است.

مرحله سوم:پیش آزمون پیام

پیش آزمون پیام می تواند با روش های مختلفی مانند مشورت با متخصصان، مصاحبه های فردی یا بحث گروهی متمرکز وبارش افکار با مخاطبین انجام می شود. یکی از تکنیک های مورد استفاده در این مرحله بارش فکری است بارش فکری یک تکنیک گروهی است و مخاطبین پیام،طی جلسه ای در مورد یک رسانه تولید شده و پیام آن نظرات خود را بیان می کنند.

پرسشنامه زیر،ابزار پیش آزمون پیام بر حسب ویژگی هایی محتوایی آن می باشد که جهت ارزیابی یک انیمیشن تولید شده برای بیماران دیابتی مورد استفاده قرار گرفته است.

بلی

خیر

1- آیاپیام توجه مخاطبین را جلب کرده است

2- آیامفاهیم کلیدی در شروع پیام قرار دارد

3- آیا پیام واضح و روشن است

4- آیا رفتار خواسته شده از مخاطب آسان و قابل قبول است

5- آیادر پیام از محرک های اثر بخش استفاده شده است

6-آیا در پیام ها،علت انجام رفتار به صورت شفاف ارایه شده است

7- آیا پیام دهنده یک منبع معتبر است

8- آیا پیام قابل باور است

9- پیام از یک جاذبه متناسب با مخاطب (منطقی یا هیجانی)استفاده کرده است

10- آیا پیام تهدید کننده یا اهانت آمیز نیست

مثال عملی از برگزاری یک جلسه بحث گروهی متمرکز برای پیش آزمون یک پوستر:

سلام اسم من ...است ومن از دانشگاه فلان در خدمت شما هستم.ما امروز اینجا هستیم تا نظرات شما را راجع به چند پیام بشنویم.ما به شما چند پوستر که برای ارایه در جامعه شما طراحی شده را نشان خواهیم داد. این پوستر ها نهایی نیستند وما می خواهیم اول نظرات شما درباره آنها را جویا شویم. حال چند دقیقه با دقت به این پوسترها نگاه کنید(زمان لازم را در اختیار شرکت کنندگان قرار دهید).سپس این سوالات را بپرسید:

1- لطفا به ما بگویید که چه چیزی در این تصویر می بینید چه چیز این تصویر به شما شباهت دارد

2- در مورد افراد موجود در تصویر چه تصوری دارید .شما فکر می کنید آنها در حال انجام چه کاری هستند

3- آیا شما فکر می کنید که این پوستر از شما می خواهد کار خاصی را انجام دهید؟چه کاری؟

4- آیا افراد موجود در این تصویر،شمارا به یاد دوستانتانمی آورند؟یا این افراد از دوستان شما متفاوت هستند؟چرا؟

باید توجه داشت که که تا این قسمت باید کلمات موجود در پوستر مخفی بماند وتنها تصویر به افراد نشان داده شود.

5- آیا کلماتی در این پوستر وجود دارد که شما آن را نمی فهمید؟اگربلی،کدام یک از آنها؟

6- حال به زبان خودتان بیان کنید که پیام این پوستر چیست؟

7- آیا در این پوستر،تصویر یا نوشته ای وجود دارد که فکر کنید باعث آشفتگی یا رنجیدگی افراددیگر شود؟اگر بلی کدام نوشته یا تصویر؟

8- آیا در این پوستر،چیزی وجود دارد که شما آن را دوست نداشته باشید؟اگر بلی،چه چیزی؟

9- آبا در این پوستر،چیزی وجود دارد که شما آن راواقعا دوست داشته باشید؟ اگر بلی،چه چیزی؟

10- آیا در این پوستر،چیزی وجود دارد که گیج کننده باشد؟اگر بلی،چه چیزی؟

11- آیا شما فکر می کنید که می توانید پوستری بهتر از این طراحی کنید؟

12- کدام نسخه از این پوستر را ترجیح می دهید؟وچرا؟

مرحله چهارم:استفاده از نتایج پیش آزمون وانجام تغییرات لازم در پیام طی نتایج استخراجی

مرحله پنجم:انتخاب کانال مناسب برای انتشار پیام:

انتخاب کانال مناسب نیز باید با توجه به یافته های مرحله قبل ونوع پیام طراحی شده اتنتخاب می شود.در کانالهای بین فردی (مانند رابطه پزشک با بیمار،امام جماعت با عموم مردم مربیان بهداشت با سفیران سلامت و...)پیام های بهداشتی باید به زبان ساده و آشنا ارایه شود. با رعایت این نکته این کانال نسبت به سایر راههای انتقال پیام برای افراد با تحصیلات پایین تر موثرخواهد بود.همچنین این کانال در زمره موثرترین کانالهابرای تاثیر گذاری بر نگرش به حساب می آید.

در کانالهای گروهی (بحثهای گروهی،نشستهای علمی ورسانه جمعی ...)یک پیام سریعتر به دست عموم مردم می رسد و در صورتی که این پیامها مهیج واحساسی باشد مخاطبان زیادی را به رفتار تشویق می کند.مانند زلزله شهرستان بم که از رسانه جمعی اطلاع رسانی شد و حمایت مالی و عاطفی اکثریت شهروندان را جلب نمود.

مرحله ششم:انتشار و توزیع پیام آموزشی

در این مرحله پیام نهایی از طریق کانال های مناسب به اطلاع مخاطب رسانیده می شود. باید توجه داشت که تکرار بیش از حد و ارایه یک پیام واحد از طریق کانال توجه مخاطبان به پیام را کاهش می دهد.


/ 0 نظر / 26 بازدید